Koʻnikma, malaka va kompetensiya: farqi nimada?
 
Biz bu soʻzlarni koʻpincha maʼnodosh sifatida ishlataveramiz. Baʼzan hatto tadqiqotchilar ham ularning farqiga bormaydi. Bu atamalarning maʼno-mohiyatini aniq bilib olish ilm ahli uchun ham, ziyoli kitobxonlar uchun ham foydali.
 
Farqni velosiped haydash misolida tushuntirib beraman.
 
Koʻnikma – qoidalarni eslab, butun diqqatni jamlab velosiped haydash. Bunda harakatlar ongli nazorat qilinadi, fikr-u zikringiz muvozanatni saqlashda boʻladi.
 
Malaka – koʻp mashq qilish ortidan harakatlarning avtomatlashuvi. Endi siz pedallarni qanday aylantirishni oʻylamaysiz, bemalol atrofni tomosha qilib, suhbatlashib ketaverasiz.
 
Kompetensiya – shu malakani kutilmagan, murakkab vaziyatlarda toʻgʻri qoʻllay olish. Masalan, tirband koʻchada, yomgʻirda yoki kutilmaganda toʻsiq chiqib qolganda sarosimaga tushmay, tez va toʻgʻri qaror qabul qilib harakatlanish layoqati.
 
Qisqasi, koʻnikma – oʻylab qilinadigan harakat, malaka – avtomatlashgan odat, kompetensiya esa har qanday sharoitda masalani muvaffaqiyatli hal etish mahoratidir.
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Ilmiy matnlardagi jiddiy nuqson – balandparvozlik
 
Tahliliy maqolalar, tadqiqotlar va ilmiy maqolalarda baʼzan hissiyotga berilish holatlari uchraydi. Buni publitsistik uslub taʼsiri yoki balandparvozlik deyish mumkin. Muallif matn uslubini bilmaganidan yoki jumla ifodasini jozibali qilaman deb bunday xatoga yoʻl qoʻyadi.
 
Ilmiy, tahliliy uslubning bosh mezoni – xolislik va mantiqiy asosdir. Bu yerda pafos yoki badiiy bezakka oʻrin yoʻq. Solishtirib koʻring:
 
❌ Tarixiy faktlarni oʻrganish oʻquvchilarda vatanparvarlikni shakllantiradi va komil inson qilib tarbiyalaydi. Bu, albatta, bizning muqaddas vazifamizdir.
 
✅ Tarixiy faktlarni tahliliy oʻrganish milliy ongning shakllanishiga zamin yaratib, oʻzlikni anglashning muhim omili sifatida xizmat qiladi.
 
Birinchi misolda hissiyot va klishe ustun boʻlsa, ikkinchisida ilmiy ifoda yetakchilik qiladi. Matn turiga qarab uslubni toʻgʻri tanlash uning taʼsir kuchini belgilaydi. Yana bir eʼtiborli jihat: olim oʻlchash mumkin boʻlmagan yoki amalda tadqiqot bilan isbotlanmagan fikrni fakt sifatida talqin qilmasligi kerak. Birinchi jumlaga eʼtibor bering: tarixiy faktlarni oʻrganish vatanparvarlikni shakllantirishi va komil inson qilib tarbiyalashi oʻlchab boʻladigan jihatmi? Komil inson – bu falsafiy-maʼnaviy tushuncha, uni tajriba yoʻli bilan oʻlchash, tajriba guruhida uning koʻrsatkichini aniqlash imkonsiz. Ilmiy tilda buning oʻrniga oʻlchash va tekshirish mumkin boʻlgan aniqroq atamalar – tahliliy fikrlash, tarixiy ong, ijtimoiy masʼuliyat kabi tushunchalar ishlatilishi kerak.
 
Hatto publitsistik matnlarda ham bunday qoliplashgan ifodalar, dalillanmagan fikrlarni masʼuliyatsizlarcha ishlatib ketavermaslik kerak. Bunday ifodalar sifatli publitsistikaga ham xos emas.
 
Ilmiy va tahliliy matnlarda men ham bunday jumlalarga duch kelib turaman – 🔥
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Nega oʻquvchilar nazariy qoidalarni yoddan bilsa-da, matn yoki esse yozishda imlo xatolariga koʻp yoʻl qoʻyadi?
 
Bu haqida “Oʻquvchilar qoidani biladi, lekin nega xato yozadi?” sarlavhali maqolamda oʻqishingiz mumkin. Maqola “Til va adabiyot taʼlimi” jurnalining 2026-yil 1-sonida chop etildi.
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Eng koʻp uchraydigan probel xatolari
 
Probel bilan bogʻliq eng koʻp uchraydigan xatolar:
 
1️⃣ Initsial va familiya orasida:
 
❌ A.Oripov, T.S. Abdullayev 
✅ A. Oripov, T. S. Abdullayev
 
2️⃣ Qisqartmalarda:
 
❌ sh.k., v.b. 
✅ sh. k., v. b.
 
3️⃣ Tinish belgilaridan keyin:
 
❌ Doʻstim,yaxshimisan?
 ✅ Doʻstim, yaxshimisan?
 
4️⃣ Raqam va oʻlchov birligi orasida:
 
❌ 10kg, +25°C
✅ 10 kg, +25 °C
 
5️⃣ Tire va defisda:
 
❌ Til–millat koʻzgusi, kecha - kunduz
✅ Til – millat koʻzgusi, kecha-kunduz
 

Siz koʻproq qaysi birida xatoga yoʻl qoʻyasiz?

 
🔥 – initsial yoki qisqartmalarda 
😎 – hamma qoidani bilaman
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Bayram bayramdek boʻlsin deyishibdi.

Eʼtibor va eʼtirof uchun tashakkur.

Reytinglar nisbiy, albatta. Bu roʻyxatdan joy olmagan, lekin ishining ustasi boʻlgan muharrirlar koʻp. Reyting tuzilishida mutaxassislar oʻzi birga ishlagan yoki tanigan-bilganlarini eʼtirof etgan. Shuning uchun bugungi muharrirlarga, matn bilan ishlaydigan boshqa mutaxassislarga aytar soʻzim: ijtimoiy tarmoqlarda ham faol boʻling, sohaga oid maqolalar, kitoblar yozing. Borligingiz bilinadi, ishingiz koʻrinadi va boshqalar ham bundan foyda oladi. Bu avvalo oʻzimga nasihat 😎

@oriftolib | Sahifalarimiz

Xaspoʻshi va xaspoʻshlash
 
Tilimizda kimdir oʻzining xato va kamchiliklarini yashirishini, aybini sezdirmaslikka harakat qilishini yoki shunga oʻxshash urinishlarni xaspoʻshlash degan soʻz bilan ifodalaymiz. Qizigʻi shundaki, janubiy viloyatlarimizda qadimda usti qurigan xashak bilan yopilgan vaqtinchalik turarjoy, kapa xaspoʻshi deb atalgan.
 
Xaspoʻshini hozirgacha baʼzi joylarda uchratib qolish mumkin. Umuman, bu soʻzning tub ildizi xas-xashak bilan yopish degan maʼnoni anglatgan. Aybini xaspoʻshlayotgan odam ham aybi ustiga ramziy maʼnoda xas-xashak yopishga urinadi.
 
Eshqobil Shukur
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

“Kanikul”ning itlarga qanday aloqasi bor?
 
Yoz kelib, oʻquvchilar, talabalar dam olishga chiqdi. Bu mavsumni soʻzlashuv tilida kanikul deb ataymiz. Oʻzida ham, soʻzida ham joziba bor. Ammo uning asl maʼnosi bunchalik romantik emas: bu atama lotincha canicula, yaʼni kuchukcha degan maʼnoni anglatadi.
 
Xoʻsh, dam olishning itlarga nima aloqasi bor? Qadimgi Rimda iyul va avgust oylarining eng jazirama pallasida osmonda Katta Koʻppak yulduz turkumining asosiy yulduzi – Sirius yaqqol koʻringan. Rimliklar Katta Koʻppak yulduz turkumini Orionning iti deb hisoblashgan va bu issiq davrni dies caniculares (“kuchuk kunlari”) deb atashgan.
 
Iyul-avgust oylarida jazirama tufayli davlat ishlari va oʻqish toʻxtatilib, hamma dam olishga chiqqan. Vaqt oʻtib, bu ibora butun Yevropa va rus tili orqali faqat dam olish maʼnosida bizgacha yetib kelgan.
 
Hozirgi adabiy tilimizda bu soʻzning oʻrnini taʼtil toʻliq egallagan. Uning lugʻaviy maʼnosi – ishni toʻxtatish, boʻsh qoldirish. Ammo koʻpchilik jonli tilda hamon kanikul soʻzini ishlatyapti.
 
Siz koʻproq qaysi soʻzni ishlatasiz?
 
🔥 – taʼtil 
😎 – kanikul
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

“Rosmana kanikul” qachon?
 
Shimoliy yarimsharda “kuchuk kunlari” odatda 3-iyuldan 11-avgustgacha davom etadi. Bu – roppa-rosa qirq kun degani. Bizning iqlimda ham yozning eng issiq 40 kunlik davri chilla deb ataladi. U 25-iyundan 5-avgustgacha davom etadi va qadimgi rimliklarning dies caniculares davriga deyarli mos tushadi.
 
Tilimizda yoz issigʻini ifodalaydigan saraton tushunchasi ham bor. Shamsiy taqvimga xos boʻlgan bu oy 22-iyundan 22-iyulgacha davom etadi.
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

Muharrir o‘kinchi

Birovlarning tahoratiga suv isitish bilan umrimiz o‘tibdi-yu, o‘zimizning namozni o‘qigani vaqtimiz qolmabdi.

Vahob Ro‘zimatov

Manba: Farrux Jabborbek

Maʼlumot uchun: Vahob Roʻzimatov – jurnalist va tarjimon, “Guliston” jurnali tahrir maktabi dargʻalaridan.

Mendan eskartma:
Muharrirlik – oʻzingni boy berish. Koʻp hollarda shunday. Shu sabab bu yumush ijodkor odamning asosiy mashgʻulotiga aylanmasligi, aylangan taqdirda ham, qalami bor har qanday muharrir hech yoʻqsa tahrir haqida kitoblar yozishi kerak deb oʻylayman. Katta-katta muharrirlarning ish tajribasi, yigʻgan bilim-koʻnikmalari kitoblarga koʻchib, keyingi avlodlarga uzatilganda, katta xazinaga ega boʻlardik. Afsus, bunday kitob-qoʻllanmalar yaratilmadi. Endi bugungi avlod shunga qoʻl urishi, bunga toqat va ishtiyoq topishi kerak.

@oriftolib | Sahifalarimiz

Nihoyat! Alifbo loyihasi Senatga yuborildi
 
Qonunchilik palatasi oʻzbek alifbosini takomillashtirishga oid qonunni qabul qilib, Senatga yubordi. Loyihadagi eng muhim yangiliklar:
 
Tarkib: alifboda 26 ta harf va 3 ta harf birikmasi oʻrniga 28 ta harf hamda 1 ta tutuq belgisi boʻladi.
 
Hujjatlar: eski hujjatlar, milliy valyuta, muhr va peshlavhalar oʻz kuchida qoladi. Ularni zudlik bilan almashtirish talab etilmaydi.
 
Xarajat: davlat byudjetidan ortiqcha pul sarflamaslik uchun barcha oʻzgarishlar sekin-asta, bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

“Emoji” va “heshteg” oʻzbekchada qanday aytiladi?
 
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atamalar komissiyasi chet tillaridan kirib kelgan bir nechta ommabop soʻzlarning rasmiy oʻzbekcha muqobillarini eʼlon qildi. Ushbu roʻyxatdan juda qiziqarli va kutilmagan tarjimalar joy olgan.
 
Eng koʻp ishlatiladigan soʻzlarning oʻzbekcha muqobillari bilan tanishing:
 
Emoji (emoji) – hisbelgi
 
Heshteg (hashtag) – kalitsoʻz
 
Frilanser (freelancer) – erkin ishchi
 
Dedlayn (deadline) – soʻngmuddat
 
Brend (brand) – xosnom
 
Breket (bracket) – tishsim
 
Hostel (hostel) – qoʻnoquy
 
Vebinar (webinar) – vebyigʻin
 
Suflyor (souffleur) – shivirchi
 

Hisbelgi soʻzini 2020-yili men taklif qilganim, soʻng u darsliklarga kiritilgani sabab ommalashib ketgani haqida oldinroq yozgan edim. Endi bu soʻz rasmiy atama maqomiga ham ega boʻldi.

 
Tilimizni begona oʻzlashmalardan tozalash va ularning oʻzbekona muqobillarini yaratish quvonarli holat, albatta. Biroq bu yangi atamalar rasmiy hujjatlar doirasidan tashqariga chiqib, jonli muloqotga singib ketishi biroz vaqt talab qiladi.
 
Sizningcha, bu roʻyxatdagi qaysi atama eng omadli yasalgan?
 
🔥 – hisbelgi va kalitsoʻz juda mos tushgan 
😎 – xosnom va shivirchi yaxshi topilgan
 
@oriftolib | Sahifalarimiz

“Yoziw 4indan” qiyinlashganda: alifbo islohoti nega muhim?

Qariyb oʻttiz yildan beri ikki alifbo – kirill va lotin arosatida yashayapmiz. Alifboni takomillashtirish boʻyicha qonun loyihasi nihoyat Qonunchilik palatasida qabul qilinib, Senatga yuborildi. Bu hujjat ana shu uzoq yillik muammoga nuqta qoʻyishi kutilyapti. Biroq jamoatchilikda bu boʻyicha turlicha fikr-qarashlar, eʼtirozlar, xavotirlar ham yoʻq emas.

“Daryo” nashridagi maqolamda oʻzgarishlarning amaliy ahamiyati haqida toʻxtaldim va koʻpchilikda tugʻilgan baʼzi mulohazalarga javob berishga harakat qildim.

👉 https://daryo.uz/xPodjmLDR

@oriftolib | Sahifalarimiz

Qoʻshtirnoq ishlatilmaydigan 4 holat
 
Qoʻshtirnoqdan keraksiz oʻrinlarda foydalanmaslik zarur. Masalan, mana bu holatlarda u mutlaqo ortiqcha:
 
1️⃣ Baholar. Baho nomlari qoʻshtirnoqqa olinmaydi: besh, ikki, aʼlo, qoniqarli.
 
2️⃣ Bayram nomlari. Tarixiy sanalar va bayramlar doim qoʻshtirnoqsiz yoziladi: Navroʻz bayrami, Xotira va qadrlash kuni, Yangi yil.
 
3️⃣ Laqablar, tarixiy unvonlar, sifatlashlar. Mashhurlar tarixiy shaxslarning ismiga qoʻshib aytiladigan sifatlashlar yoki laqablar qoʻshtirnoqsiz yoziladi: Richard Sheryurak, Dveyn Qoya Jonson.
 
4️⃣ Turdosh otga aylangan brendlar. Aslida tovar belgisi boʻlgan, ammo tilimizga oddiy atamadek singib ketgan nomlar qoʻshtirnoqsiz, kichik harfda yoziladi: kseroks, jip.
 
Siz koʻproq qaysi birida ikkilanib turardingiz?
 
🔥 – bayramlar nomida 
✍️ – baholar nomida 
😎 – barchasini bilardim
 
@oriftolib | Sahifalarimiz