Тему АЭС мы будем обсуждать на площадке PaperLab уже в эту среду. Кто в Астане- приходите, будет интересно.

18 октября исследовательский центр Paperlab приглашает вас принять участие в дискуссии «Станция раздора: какие риски и возможности несет строительство АЭС в Казахстане?».

Вопросы к обсуждению:
- Какие могут быть потенциальные преимущества для Казахстана в развитии атомной энергетики, и какие вызовы при этом могут возникнуть?
- Как оценить готовность Казахстана к управлению ядерной энергией и подготовке специалисток (-тов) для работы на атомных электростанциях?
- Какие экологические риски и вызовы могут возникнуть в связи со строительством и эксплуатацией атомных электростанций в Казахстане, и как их можно минимизировать?

Время и место проведения:
18 октября, 17:00 ч., г. Астана, пр. Сарыарқа, дом 8А, отель ParkInn.

Для офлайн участия необходимо пройти регистрацию по ссылке.

Вышла статья "Digital Platform Employment in Kazakhstan: Can New Technologies Solve Old Problems in the Labor Market?", которую мы написали в прошлом году с Сабиной Инсебаевой. В основе статьи глубинные интервью с курьерами службы доставок и таксистами Яндекс - работниками одного из самых быстро растущих сегментов рынка труда в Казахстане. (Только по официальным данным в этой сфере заняты больше 500 тыс.человек).

В статье мы показываем, что платформенная занятость хоть и имеет ряд преимуществ для работников (свободный график, более высокий уровень оплаты), но, тем не менее, рассматривается ими как вынужденная занятость из-за отсутствия возможности трудоустроиться на формальном рынке труда. Также мы выявили, что цифровые платформы не могут обеспечить стабильные условия труда, а работники вынуждены соглашаться с их требованиями как по режиму оплаты, так и форме контракта (в основном, это ИП).

Протесты курьеров в ряде городов привели к некоторым уступкам со стороны работодателей, но существенных улучшений условий труда работников не произошло.

Қазақстанда АЭС салу бойынша өткен дискуссияның видеонұсқасы кейінірек шығады, бірақ өзім осы талқылаудан кейін түйген бірнеше ойды осында жазайын:

- АЭС тақырыбын құзіретті органдар, оның ішінде Энергетика министрлігі және Самрұқ-Қазынаға қарасты "Қазақстандық атом электр станциялары" ЖШСі ашық талқылауға мүдделі емес. Біздің жиынға келу керек болған министрлік және ЖШС өкілі де аз уақыт қалғанда қатысудан бас тартты. Оның есесіне тек өздеріне комфортты қатысушыларды жинап, әр түрлі қалаларда "қоғамдық талқылаулармен" шектеліп жатыр. Бұл, меніңше, олардың АЭС салу бойынша аргументтеріне сенімді емес екенін білдіреді.

- Үкіметтің АЭС салу бойынша ақпараты мүлде жеткіліксіз. Оның қалай қаржыландырылатыны, техникалық сипаттамасы және экологиялық салдары жайында ешбір ашық зерттеу, не есеп жарияланбаған. Құзыретті органдар тек өздері білетін зерттеулерге сілтеме жасайды. Азаматтардың басым көпшілігі үкіметтің бұл жоспары жайлы үстіртін біледі, немесе мүлдем білмейді.

- KEGOC-тың бұрынғы басшысы Әсет Наурызбаев мырзаның айтуынша, АЭС салуды тықпалап жатқан - бұл ресейлік РосАтом, және бөлінетін қаржыны игеруге мүдделі елдегі топтар. Жобаның құны 15 млрд.долларды құрауы мүмкін, сонымен қоса атом энергиясы үкімет айтқандай арзан болмайды. Қазақстан жағдайында арзан, әлі қауіпсіз энергия өндіру жолдары жеткілікті.

- АЭС экологияға орны толмас залал алып келуі мүмкін. Әлемде АЭС ашық су қоймалары жанынан салынады, ал Балқаш көлі - жабық, оның суы жылдан жылға тартылып жатыр. Оған қоса, эколог Светлана Могилюктің айтуы бойынша, бұл ешқандай да таза энергия емес, қазіргі зерттеулер АЭС-тың қалдықтары қоршаған ортаны улайтынын көрсетіп отыр.

- Осылайша АЭС бойынша референдум өткізу - қате шешім. Медиада жеткілікті ақпарат жоқ, ал құзіретті органдар ашық дискуссияға мүдделі емес. Азаматтар не үшін дауыс беретіні белгісіз. Оның үстіне тәуелсіз бақылаушыларға шектеу көбейгенін ескерсек, алдағы референдум тағы бір плебисциттің имитациясы болады.

Прошу всех коллег из исследовательской и аналитической индустрии пройти этот опрос

Исследовательский центр Paperlab приглашает принять участие в ежегодном опросе аналитических и исследовательских организаций в странах Центральной Азии. Целью опроса является отслеживание изменений потенциала и потребностей региональных think tanks. Просим вас уделить 10-12 минут и ответить на наши вопросы до 31 октября. Ссылка на опрос

Обобщенные результаты исследования будут доступны в открытых источниках, а также на сайте Paperlab. С отчетом о предыдущем исследовании можно ознакомиться здесь.

За дополнительной информацией о проекте обращайтесь на почту info@paperlab.kz.

ПРЕЗИДЕНТ ТОҚАЕВҚА ҮНДЕУ

Қасым-Жомарт Кемелұлы,

Бүгін Республика күніне орай Ақордада өткен салтанатты жиында жастарымызға арнайы үндеу жолдапсыз. Өз сөзіңізде “Ұлы Абай айтқан бес нәрседен қашық, бес нәрсеге асық болыңыздар. Сіздер дәріптеген құндылықтар қоғамда тез орнығады. Сіздер қолдаған өзгерістер жылдам жүзеге асады. Бәріміздің тілегіміз – бір, бұл – қоғамымызда жаппай әділеттік орнату. Ендеше, мақсатымызға бірге жетейік. Мен жас ұрпақтың жасампаздық қуатына сенемін” депсіз.

Мен 31 жастамын. Заң бойынша жас азаматтардың қатарына кіремін. Қазір жастарға ақыл айтатындар өте көп. Ал олардың пікіріне құлақ асқысы келетіндер некен-саяқ. Осы ашық жазбаны жастардың бірінің бүгінгі үндеуіңізге жауабы деп қабылдарсыз.

“Бәріміздің тілегіміз – қоғамымызда жаппай әділеттік орнату” деген ойыңызбен келісем. Алайда әділеттің үстемдік құруына не кедергі және оны қалай орнатамыз деген мәселеде ойымыз бір жерден шықпасы анық.

Менің ойымша, қазір Қазақстанда әділет орнатуға кедергі келтіретін, жас та, кәрі де қашық болуы тиіс 5 нәрсе мыналар: автократия, коррупция, непотизм, этатизм, ксенофобия.

Бірінші, қазір бізде Республика күні бар да, көпшіліктің мүддесіне сай республика моделі жоқ. Яғни, бүкіл саяси билік президенттің қолында шоғырланған электоралды автократия бар. Оны менен жақсы білесіз. Сондықтан президенттің билігін конституция арқылы шектеу бізге ауадай қажет.

Екінші, Қазақстан жемқорлық жайлаған елдердің қатарында. Нақты айтсақ, 180 елдің ішінде 101 орында тұр (Transparency International рейтингі). Олигополиямен күрес, шетелден активтерді қайтару қоғам үшін табу тақырып, жабық процесс болып тұр. Осы салада ашықтық болмай, коррупциямен күресу, оған азаматтарды, оның ішінде жастарды, жұмылдыру мүмкін емес.

Үшінші, непотизм (Есіңізге сала кетсем, латынша «nepotis» сөзінен шыққан. Аудармасы – жиен, немере. Орта ғасырларда рим папаларының лауазымды қызметті, пайдалы жерді өз туыстарына бөліп беруін осылай атаған) азаматтарымыздың жасампаздық қуатын ел игілігіне пайдалануға кедергі болып тұр. Менің замандастарымның арасында непотизмді теріс көретіндер көбірек сияқты көрінеді. Дегенмен, әлі күнге дейін саясат пен ірі бизнесте непотизм табыстың кілті саналады. Өз қарым-қабілеті мен еңбегіне сүйеніп, табысқа жете алмаған, әділ бәсекеден қорықпайтын жастардың отаншыл болатынына күмәнім бар. Сондықтан барлық салада «рим папалары» мен олардың «жиендері» емес, заң үстемдігі мен әділ бәсекеге негізделген нақты ойын ережелері керек.

Төртінші, қазақстандықтардың өмірінде мемлекет араласпайтын сала қалмады. Саясатта, экономикада, қоғамда, бизнесте мемлекеттік бақылау мен шектеу тым көп. Билік этатизмді “мемлекетшілдік” деп ақтайды. “Мемлекетшілдік” саясаты азаматтардың өз құқықтары мен бостандықтарын пайдалану және қорғау ұмтылысына тұсау болмауы тиіс. Мемлекеттік саясаттың өзегі этатизм емес, “әр азаматтың құқықтары мен бостандықтары – басты құндылық” деген қағида болуы керек.

Бесінші, “әр қазақ - менің жалғызым” деген жалаң ұран арзан атақ пен саяси ұпай жинаудың, қоғамдық сананы манипуляциялаудың құралы болып тұр. Ксенофобия – құқықтық мемлекет құруға кедергі келтіретін факторлардың бірі. Азаматтарымыз ұлтына, шығу тегіне, діни сеніміне, нәсіліне, жынысына, жасына қарамай Қазақстанда барлық салада әділ шешімге қол жеткізе алса, ксенофобия қоғамда өтімді идея болудан қалады. Ол үшін, ең алдымен, жоғарыда аталған 4 нәрседен қашық болуымыз керек.

Осы 5 нәрседен барынша қашық болғанымызда жастарымыз өзіңіз айтқандай “отаншыл, білімпаз, еңбекқор, үнемшіл, әділ әрі жанашыр” болары сөзсіз.

Бізде жасампаздық қуат болса, сізде шексіз саяси билік бар. Саяси ерік-жігер, азаматтық мінез танытып, сол абсолют билікті шынайы реформаларды жүзеге асыруға пайдаланатын болсаңыз, біздің жасампаздық қуатымыз сол өзгерістердің Қазақстанда терең тамыр жаюына себеп болады.

Мен оған күмәнсіз сенем.

Наше исследование по АЭС и экспертная дискуссия, похоже, сильно срезонировали у бенефициаров этого проекта. Видел публикации, в которых идёт попытка дискредитации нашего опроса. Крупные российские пропагандистские ресурсы подключились с разъяснениями, почему АЭС это круто и безопасно. Плюс дошли слухи, что во внутренней политике пытаются выяснить, кто стоит за нами и почему мы выступаем против АЭС.

Впрочем, вполне ожидаемая реакция в духе "нас заказали". В нашем контексте за общественными событиями привыкли видеть гео/политические интересы. Мало кто может себе представить, что люди могут быть движимы гражданской позицией или желанием разобраться в происходящем. Вот и вся наша активность вокруг темы АЭС выросла из личной инициативы членов команды и партнёров. Опрос и дискуссию мы провели в рамках уже существующих проектов. А журналисты без какого-либо вознаграждения написали материалы. Вот, например, отличный обзор по итогам нашей дискуссии от Назгуль Абжекеновой.

Осыдан 5-6 жыл бұрын Қарағанды облысындағы әлеуметтік және саяси жағдай бойынша "жоғары" жаққа бір баяндама дайындағанбыз. Соның қорытындысы ретінде аймақтағы ахуал қиындағаны, халықты қымбатшылық қысқаны, шағын және орта бизнес тұншығып жатқанын жаздық. Ал облыс басшылығына мәселелерді шешуге қауқары жоқ, сонымен қатар Қазақмыс пен АрселлорМитталға сөзі өтпейтін адам деп баға бергенбіз.

Өндіріс орындарындағы травматизм, жұмыс жағдайының нашарлығы және корпорация басшылығының жұмысшылар құқын таптауы сол кезде де айқын көрініс тапқан мәселе еді. Ал кеншілердің құқын қорғайтын басты институт - кәсіподақтар сол кезеңде құлдырауға жақын еді. Себебі, Жаңаөзен оқиғасынан кейін үкімет арнайы заң қабылдап, кәсіподақтар орталықтандырылады, ал тәуелсіз кәсіподақтар өз ықпалын жоғалтады. Ал ұжымдық күшінен айырылған жұмысшылар корпорация алдында қауқарсыз күйге енеді. Жұмыстан шығып қалмауды ойлаған жұрт еңбек жағдайының нашарлығына да, құқықтың тапталуына да мойынсұнады.

Осылайша, кеншілердің өндіріс орнында жарақаттануы және опат болуы мәселесі корпорацияның басшылығы ауысуымен шешілмейтіні анық. Оның тамыры жұмысшылардың өз құқын қорғай алмауында, ал бұл кәсіподақтардың (басқа да азаматтық қоғам институттары секілді) билік тарапынан арнайы түрде жойылуымен байланысты. Осылайша айналып келгенде мәселенің түбі сол баяғы саяси жүйеге келіп тіреледі. Барлық билік орталыққа шоғырланып, азаматтардың үкіметке ықпал ету тетіктері жойылған кезде мұндай техногендік апаттар заңдылыққа айналады. Статистиканы қарасақ, соңғы 10 жылда түрлі авариялар нәтижесінде елімізде тұрақты түрде 100ден аса адам қайтыс болатынын көреміз. Бұл жолғы апат, өкінішке қарай, осы заңдылықты тағы бір рет растап отыр.

...біздің қоғамда болып жатқан әралуан қақтығыстар қоғам ретінде дамып жатқанымыздың белгісі. Бұл біздегі құндылықтардың, әлеуметтік нормалардың өзгеріп жатқанының көрінісі. Мысалы, өзіңіз айтып отырған хиджаб мәселесі. Көп жағдайда мұны «қазаққа тән бе, әлде арабтың киімі ме?» деп талқылайды. Бұл тұрғыда екі тараптың да айтар уәжі бар, бірақ екі жақ та бір-бірін тыңдағысы келмейді. Дегенмен дәл осылай талқылау арқылы ерте ме, кеш пе бір келісімге келеміз. Бірақ бұл жағдайда да мемлекет кірісіп, бір тарапты дискриминацияламауы тиіс. Өйткені әр тараптың өз шындығы, өз ақиқаты бар. Тіпті бұлай ойлауға әр тарап толық құқылы. Сондай-ақ айтылып жатқан әр тараптың пікірлері дәл біздің мемлекеттігімізге қауіп төндіретіндей жағдай да емес...

Өткен аптада "Жас Алаш"-қа берген сұхбатымнан үзінді. Толық нұсқасы мында

Завтра начинается 2-й Форум центральноазиатских think tanks - крайне важное для нас мероприятие, к которому мы готовились почти полгода. К нам приедут представители некоммерческих исследовательских и аналитических организаций Казахстана, Кыргызстана, Таджикистана и Узбекистана (к сожалению, из Туркменистана не удалось никого пригласить), всего более 80 человек.

Тема Форума в этом году - влияние войны в Украине на страны Центральной Азии. Может показаться, что за последние 1,5 года было много написано и сказано про последствия войны, но, в действительности, исследований и аналитических материалов на эту тему крайне мало.

Чтобы восполнить этот пробел мы инициировали серию исследований. Одно из них - экспертный опрос, который все еще можно пройти по ссылке. Во время Форума мы представим предварительные результаты не только этого опроса, но и нашего обзора доступных статистических данных в сфере экономики, торговли и миграции.

В программе также 4 панельные дискуссии, в которых тема воздействия войны на наш регион будет раскрываться с разных сторон. Я лично с большим предвкушением ожидают сессию по деколонизации, где мы собрали звездный состав спикерок и спикеров. Все сессии будут транслироваться онлайн через наш канал в YouTube

В общем, ожидаются крайне насыщенные и интересные 3 дня. По мере возможности буду держать вас в курсе и делиться здесь своими обзорами панельных дискуссий.

Если вы подписаны на страницы PaperLab в соцсетях, то наверняка видели ссылки на видеозаписи дискуссий и презентаций с 2-го Форума think tanks. Помимо этого мы с партнерами в ближайшие дни подготовим обзорные и аналитические материалы, где будет выжимка основных идей и выводов по итогам мероприятия.

Пока хочу поделиться результатами опроса от Фактум групп - это наши партнеры из Украины, которые приехали на Форум и специально для нас изучили, как украинцы воспринимают позицию граждан и правительств стран ЦА в отношении войны. (От них к нам приехала замечательная Татьяна Шевченко, вот ссылка на ее презентацию).

Во время опроса были заданы следующие два вопроса:
- Какую из сторон –Украину или Россию, по вашему мнению, поддерживает население страны...?
- Какую из сторон –Украину или Россию, по вашему мнению, поддерживает правительство страны...?
В перечне стран помимо 5 государств ЦА также были представлены некоторые страны ЕС и постсоветские страны, включая Россию.

В итоге, касательно нашего региона мы видим следующую картину:
Украинцы считают, что из стран ЦА жители Казахстана являются наиболее проукраински настроенными: 43% опрошенных ответили, что в этой войне рядовые жители РК находятся на стороны Украины (при 10% указавших РФ). В отношении жителей других страны ЦА у украинцев нет определенного представления - большинство затруднялись с оценкой. Но, если смотреть баланс ответов, то граждане этих стран воспринимаются украинцами более пророссийскими.

(Надо заметить, что эти данные согласуются с результатами опросов Central Asia Barometer: в Казахстане, действительно, преобладает поддержка Украины, а в Узбекистане и Кыргызстане больше сторонников России).

Далее посмотрим, что украинцы думают про наши правительства. Как видно из диаграммы, позиция правительства РК больше воспринимается нейтральной (30%). Что касается правительств остальных стран ЦА, то там поддержка РФ носит явный характер.

Таким образом, в глазах жителей Украины мы, казахстанцы, остаемся на их стороне. Очевидно, что это, главным образом, заслуга наших активисток и активистов, которые с первых дней войны занимались организацией сборов, пожертвований и других мероприятий в знак солидарности с Украиной. Радует, что эти усилия не остаются не замеченными и формируют соответствующий имидж нашей страны в глазах украинской общественности.

На Форуме мы презентовали промежуточные результаты экспертного опроса по оценке влияния войны в Украине на страны Центральной Азии. Всего к 15 ноябрю нам ответили более 130 экспертов. Получился хороший охват, учитывая труднодоступность данной категории информантов (кто проводил - знает). Также радует широкий разброс в плане специализации опрошенных. В то же время, в нашей выборке явный перекос в сторону экспертов из РК (почти 70%). Поэтому полученные результаты нужно воспринимать через призму казахстанских реалий, а не всего региона.

Итоговые результаты будут опубликованы к концу года в виде аналитических докладов и записок, пока здесь выложу презентацию с Форума, а также поделюсь некоторыми обобщениями:

- По мнению 68% экспертов, война в Украине имеет явное негативное влияние на ситуацию в регионе. В основном, отмечаются социально-экономические последствия в виде роста инфляции, разрыва логистики, а также трудностей с экспортом сырья. Для Казахстана в связи с войной обострилась проблема поляризации общества, в других странах региона вызывает беспокойство ухудшение положения трудовых мигрантов в РФ, а также их вербовка для участия в войне. При этом почти во всех странах отмечается усиление авторитарных тенденций и сокращение гражданских свобод после начала войны.

- 1/4 часть экспертов считают, что война оказала неоднозначное влияние на страны региона. В частности, положительным моментом является укрепление национальной идентичности и процессы деколонизации в странах ЦА. Сюда же относится переоценка гражданами роли РФ, в частности, осознание потенциальной угрозы с ее стороны. Также часто отмечались плюсы в виде притока квалифицированных кадров, капитала и увеличение товарооборота с РФ.
- Что касается рисков, то эксперты, прежде всего, выделяют вероятность вторичных санкций в связи с существующими параллельным импортом в РФ. В краткосрочной перспективе также актуальна угроза межэтнических конфликтов (как следствие поляризации, видимо). Топ-3 рисков замыкает переход стратегически объектов под управление крупного российского бизнеса. В среднесрочной перспективе эксперты предсказывают риск усиления зависимости стран ЦА от Китая.

- Какую позицию занимают лидеры стран ЦА в отношении войны? Согласно усредненным экспертным оценкам, она явно пророссийская, не учитывающая мнение общества и довольно конъюнктурная. Позиция политических лидеров обусловлена зависимостью от РФ, а также необходимостью балансировать между крупными державами, считают эксперты.

- На вопрос о том, как минимизировать риски войны, мы получили довольно широкий разброс предложений. Экспертов условно можно разбить на 2 категории: прагматики и идеалисты. Первые предлагают сохранять нейтралитет и постепенно диверсифицировать внешнеполитические и экономические связи через партнерство с западными странами и Турцией. Вторые призывают пересмотреть отношения с РФ вплоть до выхода из ОДКБ и ЕЭАС. Общей точкой зрения является усиление обороноспособности и модернизация вооружения. Также значительное число экспертов призывают либерализовать политическую систему и прислушаться к гражданскому обществу.

В связи со вспышкой кори в Казахстане рекомендую статью на Власть.кз, где известная вирусолог и ученая Асель Мусабекова дает полный расклад по болезни, ее симптомам и важности вакцинации. Кроме того, в этом материале есть объяснение причин нынешней эпидемии. На основе исследований Асель объясняет, что проблема не только в пресловутых "антиваксерах" или родителях, которые по разным убеждениям отказываются от вакцинации. Главная причина - это ложные медицинские отводы (это когда сами врачи дают отсрочку на вакцинацию, руководствуясь ложными противопоказаниями). А ложные медотводы назначаются, с одной стороны, из-за недостаточной квалификации врачей, с другой, из-за карательного уклона в управлении системой здравоохранения.

"В нашей стране регистрируется больше 200 тысяч временных медотводов в год. Это огромное количество при условии, что в год рождается около 300 тысяч детей. Исследование ЮНИСЕФ в 2022 году показало, что по мнению самих медработников около 80% этих временных медотводов ложные. Сюда входят ДЦП, синдром Дауна, анемия (важно, что показанием для медотвода является только тяжелая анемия с гемоглобином ниже 70), сюда входят псевдодиагнозы: внутричерепное давление ВСД и т.д. Причины ложных медотводов - это низкий уровень знаний у медработников, страх ответственности за побочные проявления, непонимание опасности вакциноуправляемых инфекций"

Таким образом, проблему нельзя решить введением ответственности родителей за отказ от вакцинации, как некоторые предлагают. Нужно устранять системные причины и подходить комплексно. А начинать надо, конечно же, с изучения проблемы и проведения специальных исследований.

На прошлой неделе участвовал в двух мероприятиях, посвященных теме Қанды Қаңтар: 1) совместная с Central Asia Program онлайн дискуссия на английском языке; 2) панельная дискуссия на площадке Еркіндік Қанаты, приуроченная Дню прав человека. Мы представили результаты своих исследований - массового опроса и интервью с участниками январских протестов.
Ниже публикую свои основные тезисы относительно влияния январской трагедии на политическую динамику в стране:

- В Казахстане продолжается интенсивная борьба за интерпретацию январских событий. Действующий политический режим крайне заинтересован в закреплении в общественном мнении версии о попытках "госпереворота" и атаке "террористов, экстремистов". Такое фреймирование протестов позволяет легитимизировать применение оружия в отношении протестующих и убийство более 230 человек.

- Именно способность утвердить такой фрейминг вокруг январских событий является краеугольным камнем нынешнего политического режима, его фактором устойчивости в ближайшем будущем. Поэтому государство тратит огромные ресурсы на продвижение нарратива о госперевороте и радикалах. За последние два года вышло десятки документальных фильмов, репортажей, книги. Даже в последней книге Н.Назарбаева, которая вышла недавно, бывший президент вновь повторяет версию о попытках госпереворота, а также обвиняет радикальную оппозицию.

- Текущая политическая ситуация является следствием жесткого подавления протестов в январе, после которых власть испугалась гражданской мобилизации. Репрессии против активистов, законодательные нововведения и решения направлены на ужесточение контроля над гражданским обществом. Именно фрейминг январских событий как попытки госпереворота и атаки экстремистов создал условия для дальнейшей интенсификации репрессии в Казахстане.

- Но, как показал наш опрос, несмотря на все усилия, значительное число казахстанцев не верят властям, и воспринимают эти события как протестную мобилизацию граждан. Своими несправедливыми судебными приговорами и преследованиями активистов власть только укрепляет общественный скепсис по поводу официальной версии.

- Интервью с участниками январских протестов показывают, что речь идет, прежде всего, про самоорганизацию и инициативу самих граждан, вышедших на улицы. Главной мотивацией митингующих было желание добиться перемен и выражение солидарности с остальными протестующими. То есть главный сюжет январских событий - это не борьба за власть, а противостояние между авторитарным режимом и гражданским обществом.

Тәуелсіздіктің 30 жылдығына орай жасаған зерттеуіміз көрсеткендей, қоғамда бұл ұғымға қатысты екі негізгі нарратив бар. Біріншісі, тәуелсіздік - ата-бабамыздың ғасырлар бойы күресінің нәтижесі, бұл жолда халқымыздың талай асыл азаматтары басын құрбан етті, бұл біздің қасиетті жетістігіміз және басты құндылығымыз.

Екіншісі, тәуелсіздік - бұл тарихи кездейсоқтық, оған қол жеткізу үшін біз күреспедік. Сәйкесінше, біз оны бағаламаймыз, оған қатысты өз жауапкершілігімізді сезінбейміз, сондықтан жемқор биліктің елді тонауына, азаматтарды қорлауына жол береміз.

Соңғы жылдары екінші нарратив күшейгенін байқауға болады. Кеңес кезеңінен алыстаған сайын, тәуелсіздік деген мемлекеттің егемендік алуы, шекараны бекітуі және ұлттық символдар ғана емес екенін түсінген секілдіміз. Шынайы тәуелсіздікке қол жеткізу үшін кеңестік жүйемен және оның институттарымен біржола қоштасу өте маңызды екені жиі айтылады. Ол үшін тоталитар жүйенің зұлымыдығын әшкерелеу, оған әділ саяси баға беру және бәрімізге ортақ болған нәубеттің салдарын мойындау өте маңызды.

Төмендегі суреттерде Ригадағы оккупция мұражайындағы тоталитар жүйенің құрбандарына арналған бірнеше экспозиция. Маған қатты әсер еткені - НКВД кезеңіндегі түрме камералары. Олар Латвияда кеңес билігі орнағаннан бастап, ыдырағанша жұмыс істеп тұрған. Бұл камералардың тек тарихи жәдігер ғана емес екені анық. Латыш ұлты үшін бұл кеңестік жүйенің адамға қарсы табиғатын мойындап, бұл кезеңмен біржола қош айтысуының символы. Жалпы бұл мұражайдан Латвияның демократиялық жолға түсінуінде тарихи жадпен жұмыс істеудің маңызын анық көруге болады.

Біз үшін кеңестік кезеңнің қылмыстарына лайықты баға беру және соған сәйкес тарихи жад қалыптастыру - алдағы уақыттың еншісінде. Биыл кең экранда көрсетілген “Оян, қазақ” фильмі қоғамдағы тарихи шындыққа деген зор сұранысты айқындады, және ұжымдық санада бітеу боп жатқан жараның көзін аша түсті.

Алайда қазіргі саяси жүйе кеңестік кезеңнің шындығын ашуға мүдделі емес. Себебі тоталитаризмді айыптау үшін өзіңде авторитаризм болмау керек. Кешегі әділетсіздіктер жекелеген адамдардың әрекеті емес, тұтас мемлекеттік жүйенің озбырлығы екенін мойындап, оған жауапкершілік алу мәселесі туындайды. Және, ең бастысы, НКВД камералары мұражайға жіберілудің орнына, неліктен әлі күнге дейін қолданыста екенін түсіндіру қажет болады.