Жатжұлдыздық Ақылды Тіршілік Иелері туралы ойланбайтын адам болмаса керек. Суық Соғыс заманында бұны тек ғылымый фантазиялық шығармалар деңгейінен ары асырмады. Трамп билікке келген соң Жатжұлдыздықтарға қатысты немесе белгісіз ұшпалар туралы АҚШ үкіметі осыған дейін құпия сақтап келегн ақпараттадың құпиялылығы бекерлене бастады. Кәзір бұл тек қана жазушылар мен Һоллиуд киногерлерінің тақырыбы болудан асып, ғалымдар мен ғылым иелерінің салмақты тақырыбына айналды. Қатаң саяси құрсаулар шешілген соң, бұл іске ендігары шынайы қарайтын заман басталды.
Бүгін ұшақ күтіп отырып, осыған қатысты жазбаларды AI көмегімен желіден тауып, реттеп, аударып, қазақ тілді ортаға ұсынғанды жөн көрдім.
Серікжан Біләшұлы
Ғарыштағы Дамыған Өркениеттер және Дайсон Сферасының (dyson spheres) Құпиясы
Ойды еркіндікке жіберіп, қиялға қанат қақтырайық. Сәлеметсіздер ме, достар! Жақында ғылыми әлемде сенсациялық, бірақ күтілген жаңалық тарады. Адамдар аңызға айналған дамыған бөгдепланеталық өркениетті тапқан сияқты. 2024 жылдың мамыр айында Патшалық астрономиялық қоғамның айлық журналында бір мақала жарық көрді. Мақаланың негізгі авторы Суарес — Швециядағы Уппсала университетінің физика және астрономия факультетінің докторанты. Суаресстің мақаласы бірден әлемдегі көптеген ғалымдардың назарын аударды, өйткені мақалада Дайсон сферасы (dyson spheres) туралы бір жаңалық айтылған болатын.
Негізінде Дайсон сферасы тек теория ғана болатын. Оны физик әрі математик Фримен Дайсон 1960 жылдары ұсынған еді. Дайсон сол кезде жаңа ғана бір ғылыми-фантастикалық туындыны оқып шығып, кенеттен басына тамаша идея келеді де, өзінің бір ғылыми мақаласында Дайсон сферасы тұжырымдамасын алға тартады. Сонымен, бұл не нәрсе? Дайсон сферасы — жорамалданған алып құрылым, оның міндеті — жұлдыз бөлетін энергияны ауқымды түрде игеріп, неғұрлым дамыған өркениетті шексіз дерлік қуат көзімен қамтамасыз ету. Дайсонның пайымдауынша, өркениет осындай деңгейге жеткенде, бізге бүгінде таныс барлық қазбалы шикізаттар — мұнай, көмір және тағы басқалары өткен күннің еншісінде қалады. Ондай мардымсыз энергия өркениеттің даму қажеттіліктерін мүлдем өтей алмайды. Егер Жер өркениетін мысалға алсақ, егер адамзат осындай Дайсон сферасын тұрғыза алса, Күннің айналасында алып құрылым жасап, Күн энергиясын тікелей пайдалана алар еді.
Дайсон өзі ойлап тапқан Дайсон сферасын бірнеше түрге бөлді: қарапайым түрі «Дайсон үйірі» деп аталады, бұл — Күнді айнала қозғалып, Күн энергиясын дербес жинайтын серіктер тобы. Бұл — салуға ең оңай құрылым. Бұдан сәл күрделірек түрі «Дайсон көпіршігі» деп аталады, ол Күн энергиясын жинағыштарды Күннен белгілі бір қашықтықта орналастырып, еркін кеңістіктік желілік құрылым құруды көздейді. Ең күрделі әрі қиын түрі «Дайсон қабығы» деп аталады, яғни Күнді толықтай ішіне алатын тұтас сфералық қабық жасау. Осылайша ол Күн энергиясын жүз пайызға жуық қамти алады.
Кеңес астрономы Николай Кардашев 1964 жылы өркениеттердің даму деңгейін бағалауға арналған Кардашев шкаласын ұсынған болатын. Ол өркениеттерді төменнен жоғары қарай үш типке бөлді: бірінші, екінші және үшінші тип. Тағы да Жерді мысалға алсақ, бірінші типтегі өркениет — өз планетасының бүкіл энергиясын игерген өркениет. Дауыл, найзағай, жер сілкінісі немесе жанартау болсын, олар бөлетін орасан зор қуат осындай өркениеттің бақылауында болады және солардың игілігіне жарайды. Баса айта кететін жайт, біздің қазіргі адамзат өркениеті Кардашев ұсынған бірінші типтегі өркениетке әлі де жете қойған жоқ, ең көбі 0.7-ші деңгейде ғанамыз. Ал егер екінші типтегі өркениетке көтерілсек, Күн энергиясын еш қиындықсыз меңгере алатын боламыз. Бұл — адамзат Күн бөлетін барлық энергияны жүз пайыз сіңіре алады деген сөз. Егер бұдан да жоғары өрлеп, үшінші типтегі өркениетке жетсек, онда Құс жолы галактикасының бүкіл энергиясын еркін пайдалана аламыз. Ал Дайсон ұсынған Күн энергиясын сіңіретін Дайсон сферасы — дәл осы екінші типтегі өркениеттің технологиялық туындысы. Негізінде бұл Дайсонның тек гениалды қиялы ғана болатын, фантаст жазушылардан басқа ешкім Дайсон сферасына байыппен қарамады.
Бүгін ұшақ күтіп отырып, осыған қатысты жазбаларды AI көмегімен желіден тауып, реттеп, аударып, қазақ тілді ортаға ұсынғанды жөн көрдім.
Серікжан Біләшұлы
Ғарыштағы Дамыған Өркениеттер және Дайсон Сферасының (dyson spheres) Құпиясы
Ойды еркіндікке жіберіп, қиялға қанат қақтырайық. Сәлеметсіздер ме, достар! Жақында ғылыми әлемде сенсациялық, бірақ күтілген жаңалық тарады. Адамдар аңызға айналған дамыған бөгдепланеталық өркениетті тапқан сияқты. 2024 жылдың мамыр айында Патшалық астрономиялық қоғамның айлық журналында бір мақала жарық көрді. Мақаланың негізгі авторы Суарес — Швециядағы Уппсала университетінің физика және астрономия факультетінің докторанты. Суаресстің мақаласы бірден әлемдегі көптеген ғалымдардың назарын аударды, өйткені мақалада Дайсон сферасы (dyson spheres) туралы бір жаңалық айтылған болатын.
Негізінде Дайсон сферасы тек теория ғана болатын. Оны физик әрі математик Фримен Дайсон 1960 жылдары ұсынған еді. Дайсон сол кезде жаңа ғана бір ғылыми-фантастикалық туындыны оқып шығып, кенеттен басына тамаша идея келеді де, өзінің бір ғылыми мақаласында Дайсон сферасы тұжырымдамасын алға тартады. Сонымен, бұл не нәрсе? Дайсон сферасы — жорамалданған алып құрылым, оның міндеті — жұлдыз бөлетін энергияны ауқымды түрде игеріп, неғұрлым дамыған өркениетті шексіз дерлік қуат көзімен қамтамасыз ету. Дайсонның пайымдауынша, өркениет осындай деңгейге жеткенде, бізге бүгінде таныс барлық қазбалы шикізаттар — мұнай, көмір және тағы басқалары өткен күннің еншісінде қалады. Ондай мардымсыз энергия өркениеттің даму қажеттіліктерін мүлдем өтей алмайды. Егер Жер өркениетін мысалға алсақ, егер адамзат осындай Дайсон сферасын тұрғыза алса, Күннің айналасында алып құрылым жасап, Күн энергиясын тікелей пайдалана алар еді.
Дайсон өзі ойлап тапқан Дайсон сферасын бірнеше түрге бөлді: қарапайым түрі «Дайсон үйірі» деп аталады, бұл — Күнді айнала қозғалып, Күн энергиясын дербес жинайтын серіктер тобы. Бұл — салуға ең оңай құрылым. Бұдан сәл күрделірек түрі «Дайсон көпіршігі» деп аталады, ол Күн энергиясын жинағыштарды Күннен белгілі бір қашықтықта орналастырып, еркін кеңістіктік желілік құрылым құруды көздейді. Ең күрделі әрі қиын түрі «Дайсон қабығы» деп аталады, яғни Күнді толықтай ішіне алатын тұтас сфералық қабық жасау. Осылайша ол Күн энергиясын жүз пайызға жуық қамти алады.
Кеңес астрономы Николай Кардашев 1964 жылы өркениеттердің даму деңгейін бағалауға арналған Кардашев шкаласын ұсынған болатын. Ол өркениеттерді төменнен жоғары қарай үш типке бөлді: бірінші, екінші және үшінші тип. Тағы да Жерді мысалға алсақ, бірінші типтегі өркениет — өз планетасының бүкіл энергиясын игерген өркениет. Дауыл, найзағай, жер сілкінісі немесе жанартау болсын, олар бөлетін орасан зор қуат осындай өркениеттің бақылауында болады және солардың игілігіне жарайды. Баса айта кететін жайт, біздің қазіргі адамзат өркениеті Кардашев ұсынған бірінші типтегі өркениетке әлі де жете қойған жоқ, ең көбі 0.7-ші деңгейде ғанамыз. Ал егер екінші типтегі өркениетке көтерілсек, Күн энергиясын еш қиындықсыз меңгере алатын боламыз. Бұл — адамзат Күн бөлетін барлық энергияны жүз пайыз сіңіре алады деген сөз. Егер бұдан да жоғары өрлеп, үшінші типтегі өркениетке жетсек, онда Құс жолы галактикасының бүкіл энергиясын еркін пайдалана аламыз. Ал Дайсон ұсынған Күн энергиясын сіңіретін Дайсон сферасы — дәл осы екінші типтегі өркениеттің технологиялық туындысы. Негізінде бұл Дайсонның тек гениалды қиялы ғана болатын, фантаст жазушылардан басқа ешкім Дайсон сферасына байыппен қарамады.
👍19❤1
Бірақ Суарес өзінің мақаласында Дайсон сферасы ғарышта шынымен де бар болуы мүмкін екенін және тіпті бақыланғанын айтты. Бұл көптеген ғалымдардың назарын аударды. 2014 жылдың күзінде Пенсильвания штаты университетінің астрономы Табета Бояджян бір ерекше құбылысты анықтады. Табетаның күнделікті жұмысы деректерді талдау, яғни NASA-ның Кеплер ғарыш телескобы жинаған орасан зор жұлдызды аспан деректерін сараптау болатын. Бір күні ол Құс жолының Аққу шоқжұлдызында өте оғаш бір жұлдыздың бар екенін байқайды. Бұл жұлдыздың нөмірі — KIC 8462852. Бұл жұлдызды Табета тапқандықтан, барлығы оны Табетаның еркелеткен есімімен Табби деп атап кетті, қазақша «Таби жұлдызы» дейді. Құс жолының ауқымымен өлшегенде, Таби жұлдызы Жерден тым алыс емес, шамамен 1470 жарық жылы қашықтықта орналасқан, оны Күн жүйесінің жақын көршісі деуге болады.
Бұл Таби жұлдызының оғаштығы неде? Оның жарықтық қисығы бізге белгілі басқа жұлдыздардың жарықтық қисығына мүлдем ұқсамайды. Жарықтық қисығы дегеніміз — астрономдардың жұлдыз жарықтығының уақыт өте келе өзгеруін тіркейтін сызбасы. Аспан денесінің уақытқа байланысты жарықтығы да өзгеріп отырады. Табета төрт жылдан астам уақыт бойы бақылай келе, Таби жұлдызының екі түрлі таңқаларлық ерекшелігін қорытындылады: біріншісі — оның жарықтығы төрт жыл ішінде үздіксіз 3%-ға төмендеген; екіншісі — шамамен 100 жыл ішінде жарықтығы 15%-ға азайған. Бұл екі көрсеткіш Табетаны қатты тығырыққа тіреді, өйткені кәдімгі пульсарлар, тұтылғыш қос жұлдыздар немесе аса жаңа жұлдыздардың жарықтығы бірде күшейіп, бірде әлсірейтіні рас, бірақ Таби жұлдызы оларға ұқсамайды. Ол — біздің Күнге өте ұқсас, кәдімгі орта жастағы жұлдыз ғана. Орта жастағы жұлдыздардың жарықтығы әдетте өте тұрақты болуы тиіс, тек өлім алдында ғана жарықтығы жылдам бәсеңдейді. Бірақ бұл жердегі «жылдам» деген сөздің өзі жұлдыздың өмір сүру уақытымен есептеледі, ол адамның 100 жылы сияқты қысқа емес, 100-дің артына кем дегенде тағы төрт нөл тіркеу керек. Сондықтан оның бірнеше жыл ішінде адам көзімен байқалатындай өзгеруі мүлдем мүмкін емес.
Осы үздіксіз әлсіреу үрдісінен бөлек, Табета аспан денесінің жарықтығы қысқа уақыт ішінде кейде 20%-ға, кейде тосыннан тек 1%-ға ғана төмендейтінін, бұл құбылыстың кейде бірнеше аптаға, кейде тек бірнеше сағатқа ғана созылатынын байқады. Мұндай жүйесіз құбылыс өте оғаш көрінді. Басында Табета жұлдыз жарықтығының бәсеңдеуін планетаның жұлдыз алдынан өтіп, оның жарығының бір бөлігін көлегейлеуінен, яғни «планеталық өту» құбылысынан көрді, сол себепті Жердегі бақылаушыға жұлдыз жарығы азайғандай болып көрінеді деп ойлады. Бірақ бұл жерде тағы бір мәселе туындайды: планетаның жұлдыз алдынан өтуі оның орбиталық айналым периодына байланысты және өте күшті заңдылыққа ие, ал Таби жұлдызының бірде жарқырап, бірде солғындауында ешқандай заңдылық жоқ.
Табетаның өзі бұған түсініктеме таба алмай, ұжым арасында бірлесіп талқылауды жөн көрді. Табета өзінің жаңа жаңалығымен бөліскенде, барлығы таңданыс пен аңтарылыста қалды, әрі толқып, әрі таң қалды. Толқыған себебі — түсіндіру мүмкін емес құбылыстар әдетте үлкен жаңалықтың хабаршысы болады, тіпті қалыптасқан ғылыми теорияларды қайта қарауға мәжбүр етуі мүмкін. Барлығы бас қатырып отырғанда, бір әріптесі кенеттен: «Менің бір идеям бар», — деді. Барлығы зейін қойып оны тыңдай бастады. Әлгі әріптесі: «Бұл бөгдепланеталық жоғары технологияның салдары болуы мүмкін бе?» — дегенде, бәрі таңданыстан демін ішіне тартты. Мұндай тылсым түсіндірме, әрине, ғалымдар ортасында бірден әріптестерінің қарсылығына тап болды, тіпті Табетаның өзі де мұндай тұжырымды бірден қабылдай алмады.
Көп ұзамай Табета астрономиялық басылымда өзінің осы бір оғаш жаңалығын жариялады. Бұл бүкіл әлем астрономдарының назарын аударды. Барлығы білек сыбана кірісіп, түрлі болжамдар ұсына бастады. Негізгі жорамалдарды былайша қорытындылауға болады:
Бұл Таби жұлдызының оғаштығы неде? Оның жарықтық қисығы бізге белгілі басқа жұлдыздардың жарықтық қисығына мүлдем ұқсамайды. Жарықтық қисығы дегеніміз — астрономдардың жұлдыз жарықтығының уақыт өте келе өзгеруін тіркейтін сызбасы. Аспан денесінің уақытқа байланысты жарықтығы да өзгеріп отырады. Табета төрт жылдан астам уақыт бойы бақылай келе, Таби жұлдызының екі түрлі таңқаларлық ерекшелігін қорытындылады: біріншісі — оның жарықтығы төрт жыл ішінде үздіксіз 3%-ға төмендеген; екіншісі — шамамен 100 жыл ішінде жарықтығы 15%-ға азайған. Бұл екі көрсеткіш Табетаны қатты тығырыққа тіреді, өйткені кәдімгі пульсарлар, тұтылғыш қос жұлдыздар немесе аса жаңа жұлдыздардың жарықтығы бірде күшейіп, бірде әлсірейтіні рас, бірақ Таби жұлдызы оларға ұқсамайды. Ол — біздің Күнге өте ұқсас, кәдімгі орта жастағы жұлдыз ғана. Орта жастағы жұлдыздардың жарықтығы әдетте өте тұрақты болуы тиіс, тек өлім алдында ғана жарықтығы жылдам бәсеңдейді. Бірақ бұл жердегі «жылдам» деген сөздің өзі жұлдыздың өмір сүру уақытымен есептеледі, ол адамның 100 жылы сияқты қысқа емес, 100-дің артына кем дегенде тағы төрт нөл тіркеу керек. Сондықтан оның бірнеше жыл ішінде адам көзімен байқалатындай өзгеруі мүлдем мүмкін емес.
Осы үздіксіз әлсіреу үрдісінен бөлек, Табета аспан денесінің жарықтығы қысқа уақыт ішінде кейде 20%-ға, кейде тосыннан тек 1%-ға ғана төмендейтінін, бұл құбылыстың кейде бірнеше аптаға, кейде тек бірнеше сағатқа ғана созылатынын байқады. Мұндай жүйесіз құбылыс өте оғаш көрінді. Басында Табета жұлдыз жарықтығының бәсеңдеуін планетаның жұлдыз алдынан өтіп, оның жарығының бір бөлігін көлегейлеуінен, яғни «планеталық өту» құбылысынан көрді, сол себепті Жердегі бақылаушыға жұлдыз жарығы азайғандай болып көрінеді деп ойлады. Бірақ бұл жерде тағы бір мәселе туындайды: планетаның жұлдыз алдынан өтуі оның орбиталық айналым периодына байланысты және өте күшті заңдылыққа ие, ал Таби жұлдызының бірде жарқырап, бірде солғындауында ешқандай заңдылық жоқ.
Табетаның өзі бұған түсініктеме таба алмай, ұжым арасында бірлесіп талқылауды жөн көрді. Табета өзінің жаңа жаңалығымен бөліскенде, барлығы таңданыс пен аңтарылыста қалды, әрі толқып, әрі таң қалды. Толқыған себебі — түсіндіру мүмкін емес құбылыстар әдетте үлкен жаңалықтың хабаршысы болады, тіпті қалыптасқан ғылыми теорияларды қайта қарауға мәжбүр етуі мүмкін. Барлығы бас қатырып отырғанда, бір әріптесі кенеттен: «Менің бір идеям бар», — деді. Барлығы зейін қойып оны тыңдай бастады. Әлгі әріптесі: «Бұл бөгдепланеталық жоғары технологияның салдары болуы мүмкін бе?» — дегенде, бәрі таңданыстан демін ішіне тартты. Мұндай тылсым түсіндірме, әрине, ғалымдар ортасында бірден әріптестерінің қарсылығына тап болды, тіпті Табетаның өзі де мұндай тұжырымды бірден қабылдай алмады.
Көп ұзамай Табета астрономиялық басылымда өзінің осы бір оғаш жаңалығын жариялады. Бұл бүкіл әлем астрономдарының назарын аударды. Барлығы білек сыбана кірісіп, түрлі болжамдар ұсына бастады. Негізгі жорамалдарды былайша қорытындылауға болады:
👍18🔥2❤1
Ең алдымен «диск теориясы» ұсынылды, яғни кейбір астрономдар Таби жұлдызының айналасында шаң мен газдан тұратын алып диск болуы мүмкін, бұл диск жарықтың бір бөлігін сіңіріп, біз бақылаған қысқа мерзімді қараңғылануды тудырады, сонымен қатар мұндай диск ондаған, тіпті жүздеген жылдар бойы жұлдыз жарығының үздіксіз бәсеңдеуіне әкелуі мүмкін деп есептеді. Бұл түсіндірме өте қарапайым және көптеген астрономдардың ойына бірден келетін нәрсе еді. Бірақ қайшылық мынада: шаң мен газдан тұратын мұндай қабық немесе диск тек өте жас жұлдыздардың айналасында ғана пайда болады, ал Таби жұлдызының барлық сипаттамалары оның орта жастағы жұлдыз екенін дәлелдейді, сондықтан диск теориясы тез арада шетке ысырылды.
Екінші болжам Табетаның өзінен келді, ол Таби жұлдызының алдынан үлкен құйрықты жұлдыздар (кометалар) шоғыры өтіп бара жатып, оның жарығын ішінара көлегейлеуі мүмкін деп жорамалдады. Кометалар өте көп болғандықтан, олар кейде бір бөлігін, кейде басқа бөлігін жауып, сырт көзге жұлдыз жарығы жүйесіз түрде өшіп-жанып жатқандай әсер қалдырған болса ше?
Кометалардың орбитасы әдетте созылыңқы эллипс немесе гипербола тәрізді болады, сондықтан олар уақыттың басым бөлігінде жұлдыздан алыста жүреді, олардың жақындауы қысқа мерзімді жүйесіз қараңғылануды тудыруы әбден мүмкін. Егер кометалар саны өте көп болса, бұл жұлдыздың ұзақ мерзімді бәсеңдеуіне де әкелуі ықтимал. Бұл қисынды көрінгенімен, мұнда да шикілік бар: кометалар жұлдызға ең жақын нүктеге келгенде, жұлдыздың қызуымен қызып, ал алыстағанда суиды, нәтижесінде инфрақызыл сәуле шығарып, инфрақызыл ауқымда жарықтық артуы тиіс еді. Бірақ Таби жұлдызын бақылау барысында мұндай инфрақызыл артықшылық ешқашан тіркелмеді, сондықтан бұл теория да өзін-өзі ақтай алмады.
Үшінші түсіндірме «бұлт теориясы» деп аталды, бұл нұсқа бойынша жұлдызаралық орта немесе Күн жүйесіндегі бұлттар Кеплер телескобының бақылауына кедергі келтірген. Бұл өте қарапайым логика — жұлдызды түсіндіре алмасақ, өзімізден көрейік, яғни бақылау аппаратымыздан қате кетті деген сөз. Бірақ бұлт теориясының кемшілігі мынада: Кеплер телескобы Күнді айнала қозғалады, сондықтан оның әрбір айналым периодында бұлттардың әсері қайталанып, периодты әрі заңды сипат алуы тиіс еді. Ал бұл Таби жұлдызының жүйесіз жарықтық қисығына мүлдем қайшы келеді, содан бұл болжам да кейінге қалдырылды.
Барлығы ұзақ талқыласа да, көпшілікті көндіретіндей нақты дәлел табылмады, содан кейін кейбір батыл астрономдар Дайсон сферасы гипотезасын қайта ортаға салды. Яғни, ғарыштық екінші деңгейлі өркениетке жеткен бөгдепланеталықтар Таби жұлдызының сыртында алып Дайсон сферасы құрылымын тұрғызған. Көпшіліктің пайымдауынша, Таби жұлдызының айналасындағы Дайсон сферасы — орташа күрделіліктегі, яғни «Дайсон торы» құрылымы. Бөгдепланеталықтар Таби жұлдызының төңірегінде көптеген Күн энергиясын жинағыштар орнатып, оның айналасында көлемді торлы құрылым жасаған. Міне, осы көлемді құрылымның энергия жинау жұмысы Таби жұлдызының жүйесіз өшіп-жануына және 100 жыл ішіндегі үздіксіз солғындауына себеп болған.
Дайсон сферасы теориясын қолдайтын астрономдардың пікірінше, адамзаттың қазіргі технологиялық деңгейімен қарағанда, Таби жұлдызы өркениеті технологиясы тым озық, олар энергияны тасымалдау барысында ешқандай жылу жоғалтпайды, яғни мыс сымнан тоқ өткенде қызатын құбылыс оларда жоқ. Олар қандай да бір асқын өткізгіш материалдарды пайдаланған болуы керек, соның салдарынан біз ешқандай артық инфрақызыл радиация белгілерін көре алмай отырмыз. Ақырында Табетаның өзі де басқа амалы қалмай, Дайсон сферасы нұсқасын қабылдауға мәжбүр болды. Қазір оның тобы АҚШ-тың Батыс Виржиния штатындағы Грин-Бэнк телескобы арқылы Таби жұлдызының маңынан келуі мүмкін жасанды радио толқындарды жіті бақылап, бұлтартпас дәлел табуға тырысып жатыр, осылайша Таби жұлдызын қоршаған Дайсон сферасы туралы тұжырымды біржола дәлелдемекші.
Осы тұста Табета дәлел іздеумен әлек болып жатқанда, әңгімеміздің басында айтылған Суарес пен оның тобы да қол қусырып отырған жоқ, олар баяғыда-ақ Құс жолы галактикасынан Дайсон сферасын іздеуге кіріскен болатын.
Екінші болжам Табетаның өзінен келді, ол Таби жұлдызының алдынан үлкен құйрықты жұлдыздар (кометалар) шоғыры өтіп бара жатып, оның жарығын ішінара көлегейлеуі мүмкін деп жорамалдады. Кометалар өте көп болғандықтан, олар кейде бір бөлігін, кейде басқа бөлігін жауып, сырт көзге жұлдыз жарығы жүйесіз түрде өшіп-жанып жатқандай әсер қалдырған болса ше?
Кометалардың орбитасы әдетте созылыңқы эллипс немесе гипербола тәрізді болады, сондықтан олар уақыттың басым бөлігінде жұлдыздан алыста жүреді, олардың жақындауы қысқа мерзімді жүйесіз қараңғылануды тудыруы әбден мүмкін. Егер кометалар саны өте көп болса, бұл жұлдыздың ұзақ мерзімді бәсеңдеуіне де әкелуі ықтимал. Бұл қисынды көрінгенімен, мұнда да шикілік бар: кометалар жұлдызға ең жақын нүктеге келгенде, жұлдыздың қызуымен қызып, ал алыстағанда суиды, нәтижесінде инфрақызыл сәуле шығарып, инфрақызыл ауқымда жарықтық артуы тиіс еді. Бірақ Таби жұлдызын бақылау барысында мұндай инфрақызыл артықшылық ешқашан тіркелмеді, сондықтан бұл теория да өзін-өзі ақтай алмады.
Үшінші түсіндірме «бұлт теориясы» деп аталды, бұл нұсқа бойынша жұлдызаралық орта немесе Күн жүйесіндегі бұлттар Кеплер телескобының бақылауына кедергі келтірген. Бұл өте қарапайым логика — жұлдызды түсіндіре алмасақ, өзімізден көрейік, яғни бақылау аппаратымыздан қате кетті деген сөз. Бірақ бұлт теориясының кемшілігі мынада: Кеплер телескобы Күнді айнала қозғалады, сондықтан оның әрбір айналым периодында бұлттардың әсері қайталанып, периодты әрі заңды сипат алуы тиіс еді. Ал бұл Таби жұлдызының жүйесіз жарықтық қисығына мүлдем қайшы келеді, содан бұл болжам да кейінге қалдырылды.
Барлығы ұзақ талқыласа да, көпшілікті көндіретіндей нақты дәлел табылмады, содан кейін кейбір батыл астрономдар Дайсон сферасы гипотезасын қайта ортаға салды. Яғни, ғарыштық екінші деңгейлі өркениетке жеткен бөгдепланеталықтар Таби жұлдызының сыртында алып Дайсон сферасы құрылымын тұрғызған. Көпшіліктің пайымдауынша, Таби жұлдызының айналасындағы Дайсон сферасы — орташа күрделіліктегі, яғни «Дайсон торы» құрылымы. Бөгдепланеталықтар Таби жұлдызының төңірегінде көптеген Күн энергиясын жинағыштар орнатып, оның айналасында көлемді торлы құрылым жасаған. Міне, осы көлемді құрылымның энергия жинау жұмысы Таби жұлдызының жүйесіз өшіп-жануына және 100 жыл ішіндегі үздіксіз солғындауына себеп болған.
Дайсон сферасы теориясын қолдайтын астрономдардың пікірінше, адамзаттың қазіргі технологиялық деңгейімен қарағанда, Таби жұлдызы өркениеті технологиясы тым озық, олар энергияны тасымалдау барысында ешқандай жылу жоғалтпайды, яғни мыс сымнан тоқ өткенде қызатын құбылыс оларда жоқ. Олар қандай да бір асқын өткізгіш материалдарды пайдаланған болуы керек, соның салдарынан біз ешқандай артық инфрақызыл радиация белгілерін көре алмай отырмыз. Ақырында Табетаның өзі де басқа амалы қалмай, Дайсон сферасы нұсқасын қабылдауға мәжбүр болды. Қазір оның тобы АҚШ-тың Батыс Виржиния штатындағы Грин-Бэнк телескобы арқылы Таби жұлдызының маңынан келуі мүмкін жасанды радио толқындарды жіті бақылап, бұлтартпас дәлел табуға тырысып жатыр, осылайша Таби жұлдызын қоршаған Дайсон сферасы туралы тұжырымды біржола дәлелдемекші.
Осы тұста Табета дәлел іздеумен әлек болып жатқанда, әңгімеміздің басында айтылған Суарес пен оның тобы да қол қусырып отырған жоқ, олар баяғыда-ақ Құс жолы галактикасынан Дайсон сферасын іздеуге кіріскен болатын.
👍13🔥1
Олар 2024 жылғы мақаласында бөгдепланеталық жеті алып Дайсон сферасы құрылымының тізімін келтірді, міне, осы себепті Суаресстің мақаласы көптеген ғалымдар арасында үлкен қызығушылық тудырды. Суаресстің тобы 5 миллион жұлдыздың дерегін зерттеді, бұл мәліметтер Кең ауқымды инфрақызыл аспанды шолу телескобы (WISE), Gaia және 2MASS жобаларынан алынған. Топ негізгі назарын артық инфрақызыл сәуле шығару сипаты бар жұлдыздарды іздеуге аударды, өйткені олар артық инфрақызыл белгісі Дайсон сферасының бар екенін көрсететін басты белгі деп есептейді.
Суаресстің пайымдауынша, екінші типтегі бөгдепланеталық өркениет Дайсон сферасы арқылы Жер тұрғындарынан миллиондаған есе көп Күн энергиясын ала алады, олар бұл орасан зор қуатты өздеріне ыңғайлы өмір сүру ортасын құруға жұмсайды. Бірақ, ешқандай энергетикалық жүйе энергияны жүз пайыз толық түрлендіре алмайды, энергияның бір бөлігі бәрібір тасымалдау барысында жылу ретінде сыртқа тарап, қоршаған ортаға кетеді. Сондықтан бөгдепланеталықтар салған Дайсон сферасы Жерден қарағанда кәдімгі жұлдыз сияқты көрінгенімен, ол бәрібір жасанды құрылым, оның табиғи жұлдыздан басты айырмашылығы — ол сыртқа әлдеқайда көп инфрақызыл сәуле бөледі. Міне, осы артық инфрақызыл сәулелену Суарес бастаған ғалымдар үшін Дайсон сферасын анықтаудың басты кілтіне айналды.
Суаресстің мақаласы шыққаннан кейін, кейбір ғылыми топтар бірден Суарес атап өткен әлгі жеті үміткер Дайсон сферасына назар аударды. Олар зерттей келе, жеті үміткердің ішіндегі үшеуінің «Ыстық ДОГ» (Hot DOGs) деп аталатын ерекше галактика түріне өте жақын екенін анықтады.
Мұндай галактикалар қатты қызған шаңмен бүркелгендіктен, сыртқа қосымша инфрақызыл сәуле бөледі, яғни Суарес асыра сілтеп, қателескен болып шықты. Бірақ Суарес бұл уәжді естігенде, бұл жұлдыздардың шынымен де Дайсон сферасымен қоршалғанын дәлелдеу үшін әлі де тереңірек бақылау керектігін қадап айтты. Суарес өзінің тобы алдағы уақытта бұдан да озық құрылғыларды, мысалы, Джеймс Уэбб ғарыш телескобын пайдаланып, кейінгі зерттеулерді жүргізетінін жеткізді. Бұл құралдар инфрақызыл сәулені дәлірек өлшеп, өлшеуге әсер ететін басқа да факторларды, мысалы, қалың шаң бұлттары мен кометаларды жоққа шығаруға көмектеседі. Суарес егер топ деректерді сараптағаннан кейін әлгі жеті үміткердің айналасында ешқандай ғарыштық шаң жоқ екенін растаса, онда олар «Ыстық ДОГ» галактикасы емес болып шығады, міне, сонда ғарыштан екінші деңгейлі бөгдепланеталық өркениетті таптық деп нық сеніммен айтуға болады дейді.
Негізінде ғарыштан екінші типтегі өркениетті тек Суаресстің тобы ғана іздеп жатқан жоқ, басқа да топтар бұл бағытта жұмыс істеуде. 2022 жылы SETI ғалымдары да өздерінің жұлдызды аспаннан Дайсон сферасының ізін кесіп жатқанын мәлімдеді. SETI сөзінің толық мағынасы — «Жерден тыс өркениеттерді іздеу бағдарламасы». Бұл атауды естігенде, оны жай ғана бір әуесқойлар тобы деп ойлап қалмаңыз, мүлдем олай емес. SETI — жаһандық ұйым, оған әлемнің ең таңдаулы астрономдары қатысады, бірлескен топ құрамында NASA, Беркли университеті сияқты ірі орталықтар, сондай-ақ Украина, Ресей және басқа да елдердің Ұлттық ғылым академияларының астрономиялық топтары бар.
SETI ұйымының астрономы, доктор Корди өздерінің тек Дайсон сферасын ғана емес, кез келген ықтимал бөгдепланеталық алып құрылымдарды іздейтінін баса айтты. Корди өзі мен әріптестерінің қазір NASA-ның TESS телескобы беретін мәліметтерді сараптап жатқанын, бұл деректер 60 миллион жұлдызды қамтитынын айтты. Кордидің тобы осы деректер ішінен бөгдепланеталық алып құрылымдарды табу үшін түрлі сүзгілерді қолданады. Әдетте мұндай құрылымдар барлық оптикалық спектрде жұлдыз жарығының айтарлықтай өзгеруіне әкеледі.
Корди алып бөгдепланеталық құрылымдар тек екінші немесе одан жоғары деңгейдегі өркениеттердің ғана қолынан келеді деп есептейді. Бұл өркениеттер адамзаттың технологиялық дамуынан көш ілгері кеткен. Ондай жоғары дамыған өркениеттер тек өз жұлдызының энергиясын жинайтын алып құрылымдар жасап қана қоймай, тіпті планетадай үлкен, тіпті Күнмен тең келетін алып ғарыштық нысандар тұрғыза алады.
Суаресстің пайымдауынша, екінші типтегі бөгдепланеталық өркениет Дайсон сферасы арқылы Жер тұрғындарынан миллиондаған есе көп Күн энергиясын ала алады, олар бұл орасан зор қуатты өздеріне ыңғайлы өмір сүру ортасын құруға жұмсайды. Бірақ, ешқандай энергетикалық жүйе энергияны жүз пайыз толық түрлендіре алмайды, энергияның бір бөлігі бәрібір тасымалдау барысында жылу ретінде сыртқа тарап, қоршаған ортаға кетеді. Сондықтан бөгдепланеталықтар салған Дайсон сферасы Жерден қарағанда кәдімгі жұлдыз сияқты көрінгенімен, ол бәрібір жасанды құрылым, оның табиғи жұлдыздан басты айырмашылығы — ол сыртқа әлдеқайда көп инфрақызыл сәуле бөледі. Міне, осы артық инфрақызыл сәулелену Суарес бастаған ғалымдар үшін Дайсон сферасын анықтаудың басты кілтіне айналды.
Суаресстің мақаласы шыққаннан кейін, кейбір ғылыми топтар бірден Суарес атап өткен әлгі жеті үміткер Дайсон сферасына назар аударды. Олар зерттей келе, жеті үміткердің ішіндегі үшеуінің «Ыстық ДОГ» (Hot DOGs) деп аталатын ерекше галактика түріне өте жақын екенін анықтады.
Мұндай галактикалар қатты қызған шаңмен бүркелгендіктен, сыртқа қосымша инфрақызыл сәуле бөледі, яғни Суарес асыра сілтеп, қателескен болып шықты. Бірақ Суарес бұл уәжді естігенде, бұл жұлдыздардың шынымен де Дайсон сферасымен қоршалғанын дәлелдеу үшін әлі де тереңірек бақылау керектігін қадап айтты. Суарес өзінің тобы алдағы уақытта бұдан да озық құрылғыларды, мысалы, Джеймс Уэбб ғарыш телескобын пайдаланып, кейінгі зерттеулерді жүргізетінін жеткізді. Бұл құралдар инфрақызыл сәулені дәлірек өлшеп, өлшеуге әсер ететін басқа да факторларды, мысалы, қалың шаң бұлттары мен кометаларды жоққа шығаруға көмектеседі. Суарес егер топ деректерді сараптағаннан кейін әлгі жеті үміткердің айналасында ешқандай ғарыштық шаң жоқ екенін растаса, онда олар «Ыстық ДОГ» галактикасы емес болып шығады, міне, сонда ғарыштан екінші деңгейлі бөгдепланеталық өркениетті таптық деп нық сеніммен айтуға болады дейді.
Негізінде ғарыштан екінші типтегі өркениетті тек Суаресстің тобы ғана іздеп жатқан жоқ, басқа да топтар бұл бағытта жұмыс істеуде. 2022 жылы SETI ғалымдары да өздерінің жұлдызды аспаннан Дайсон сферасының ізін кесіп жатқанын мәлімдеді. SETI сөзінің толық мағынасы — «Жерден тыс өркениеттерді іздеу бағдарламасы». Бұл атауды естігенде, оны жай ғана бір әуесқойлар тобы деп ойлап қалмаңыз, мүлдем олай емес. SETI — жаһандық ұйым, оған әлемнің ең таңдаулы астрономдары қатысады, бірлескен топ құрамында NASA, Беркли университеті сияқты ірі орталықтар, сондай-ақ Украина, Ресей және басқа да елдердің Ұлттық ғылым академияларының астрономиялық топтары бар.
SETI ұйымының астрономы, доктор Корди өздерінің тек Дайсон сферасын ғана емес, кез келген ықтимал бөгдепланеталық алып құрылымдарды іздейтінін баса айтты. Корди өзі мен әріптестерінің қазір NASA-ның TESS телескобы беретін мәліметтерді сараптап жатқанын, бұл деректер 60 миллион жұлдызды қамтитынын айтты. Кордидің тобы осы деректер ішінен бөгдепланеталық алып құрылымдарды табу үшін түрлі сүзгілерді қолданады. Әдетте мұндай құрылымдар барлық оптикалық спектрде жұлдыз жарығының айтарлықтай өзгеруіне әкеледі.
Корди алып бөгдепланеталық құрылымдар тек екінші немесе одан жоғары деңгейдегі өркениеттердің ғана қолынан келеді деп есептейді. Бұл өркениеттер адамзаттың технологиялық дамуынан көш ілгері кеткен. Ондай жоғары дамыған өркениеттер тек өз жұлдызының энергиясын жинайтын алып құрылымдар жасап қана қоймай, тіпті планетадай үлкен, тіпті Күнмен тең келетін алып ғарыштық нысандар тұрғыза алады.
👍18🔥1
Бұл алып жасанды аспан денелерін жұлдызды кеме немесе ұшатын табақша деу де қиын, өйткені олардың ішінде тіршілікті өздігінен қамтамасыз ететін дербес ресурстық жүйелері бар. Олар ғарыш кеңістігінде еркін саяхаттап, өздеріне ыңғайлы кез келген жұлдызға тоқтап, энергия жинай алады. Ғарыштағы жұлдыздар олар үшін бейне бір электромобильдердің қуаттау станциясы сияқты. Олар сырттай қарағанда ғарыш төсінде жалғыз қаңғып жүрген кезеген планеталар сияқты көрінеді.
Егер мұндай алып жасанды аспан денелері шынымен де бар болса, Кордидің пікірінше, адамзаттың қазіргі технологиялық мүмкіндіктері олардың кім екенін нақты анықтауға әлі жетпейді. Бәлкім, олардың барлаушы жасақтары баяғыда-ақ Күн жүйесіне кіріп кеткен де шығар. Сондықтан 20-шы ғасырдың 40-шы жылдарынан бастап, адамзаттың технологиясы атом энергиясы деңгейіне көтерілген кезден бастап, олар адамдардың көзіне жиі шалына бастағандай көрінеді. Олар адамзатпен ресми байланысқа шығуды қалай ма, жоқ па — ол жағы әлі белгісіз.
Сонымен, өркениет деңгейін анықтайтын тек Кардашев шкаласы ғана ма? Америкалық физик Ави Леб Кардашев шкаласының артықшылығы ретінде оның өркениеттің технологиялық деңгейіне, әсіресе оның қаншалықты энергияны бақылай алатынына бағытталғанын атайды. Бірақ Лебтің пайымдауынша, бұл өлшем объективті көрсеткіш болғанымен, оның үлкен кемшілігі де бар, өйткені ол өркениеттің технологияны шексіз дамытуға және ғарыш ресурстарын барынша иеленуге деген ашкөздік уәжін ғана көрсетеді. Бұл — тек иемденуді ғана мақсат тұтатын, ештеңе бергісі келмейтін шексіз нәпсі мен амбиция.
Мұндай өркениетті жоғары деңгейлі өркениет деу қиын.
Леб өркениет деңгейі мен мәдениетін қаншалықты ресурсты иемденіп, билеп-төстегенімен өлшемеу керек деп есептейді. Керісінше, өркениеттің деңгейі оның өзі өмір сүріп жатқан әлемге деген құрметі мен оны түсінуінен, ғарыш заңдылықтарына бағына отырып, өз технологиясы мен танымын теңгерімді түрде дамыта алуынан көрінуі тиіс. Леб егер осындай тұрғыдан қарасақ, бірінші типтегі өркениет өз планетасындағы бүкіл энергияны бақылауы тиіс емес, керісінше планета заңдылықтарын терең түсіне отырып, оның жалпы ортасын адамдардың өмір сүруіне қолайлы күйде сақтауы керек, адамзат пен планета жүйесі және оның бүкіл экожүйесі өзара үйлесімділікте болуы тиіс деп санайды. Ондай өркениеттегі адамдар планетаның барлық энергиясын сарқа пайдалануға ұмтылмайды, шексіз нәпсіге бой алдырмайды. Яғни, олардың сондай қауқары болса да, оны іске асырмайды, барына қанағат етеді.
Дәл осы сияқты, бұл стандарт бойынша екінші типтегі өркениет Дайсон сферасын салуға мүмкіндігі болса да, оны салмайды, өйткені олар Күн жүйесінің заңдылықтарын терең түсінеді және онымен үйлесімділікте өмір сүреді. Сондай екінші деңгейге жеткен адамзат ақырзаман апатынан аман қалып, өз өркениетін жалғастыру үшін Нұх пайғамбардың кемесі сияқты алып кемелер жасап, жұлдызаралық саяхатқа шыға алады, бірақ ғарышты өз еркімен өзгертуге тырыспайды.
Лебтің пайымдауынша, үшінші типтегі ғарыштық өркениет ғарыштың заңдылықтарын толықтай меңгерген. Олардың болмысы қандай күйде болады? Бұны Лебтің өзі де нақты айта алмайды, тек бұлыңғыр жорамалдар ғана жасайды: үшінші типтегі ғарыштық өркениет құдайға жақын болмыс болуы мүмкін. Бәлкім, олар біздің кеңістік пен уақытымыздан тыс жерде өмір сүреді, олар материалдық әлемді түсінеді және онымен қатар өмір сүре алады, бірақ өздері таза рухани немесе энергетикалық формада болуы әбден мүмкін.
2:05
6 Тамыз. 2026.
АҚШ
Егер мұндай алып жасанды аспан денелері шынымен де бар болса, Кордидің пікірінше, адамзаттың қазіргі технологиялық мүмкіндіктері олардың кім екенін нақты анықтауға әлі жетпейді. Бәлкім, олардың барлаушы жасақтары баяғыда-ақ Күн жүйесіне кіріп кеткен де шығар. Сондықтан 20-шы ғасырдың 40-шы жылдарынан бастап, адамзаттың технологиясы атом энергиясы деңгейіне көтерілген кезден бастап, олар адамдардың көзіне жиі шалына бастағандай көрінеді. Олар адамзатпен ресми байланысқа шығуды қалай ма, жоқ па — ол жағы әлі белгісіз.
Сонымен, өркениет деңгейін анықтайтын тек Кардашев шкаласы ғана ма? Америкалық физик Ави Леб Кардашев шкаласының артықшылығы ретінде оның өркениеттің технологиялық деңгейіне, әсіресе оның қаншалықты энергияны бақылай алатынына бағытталғанын атайды. Бірақ Лебтің пайымдауынша, бұл өлшем объективті көрсеткіш болғанымен, оның үлкен кемшілігі де бар, өйткені ол өркениеттің технологияны шексіз дамытуға және ғарыш ресурстарын барынша иеленуге деген ашкөздік уәжін ғана көрсетеді. Бұл — тек иемденуді ғана мақсат тұтатын, ештеңе бергісі келмейтін шексіз нәпсі мен амбиция.
Мұндай өркениетті жоғары деңгейлі өркениет деу қиын.
Леб өркениет деңгейі мен мәдениетін қаншалықты ресурсты иемденіп, билеп-төстегенімен өлшемеу керек деп есептейді. Керісінше, өркениеттің деңгейі оның өзі өмір сүріп жатқан әлемге деген құрметі мен оны түсінуінен, ғарыш заңдылықтарына бағына отырып, өз технологиясы мен танымын теңгерімді түрде дамыта алуынан көрінуі тиіс. Леб егер осындай тұрғыдан қарасақ, бірінші типтегі өркениет өз планетасындағы бүкіл энергияны бақылауы тиіс емес, керісінше планета заңдылықтарын терең түсіне отырып, оның жалпы ортасын адамдардың өмір сүруіне қолайлы күйде сақтауы керек, адамзат пен планета жүйесі және оның бүкіл экожүйесі өзара үйлесімділікте болуы тиіс деп санайды. Ондай өркениеттегі адамдар планетаның барлық энергиясын сарқа пайдалануға ұмтылмайды, шексіз нәпсіге бой алдырмайды. Яғни, олардың сондай қауқары болса да, оны іске асырмайды, барына қанағат етеді.
Дәл осы сияқты, бұл стандарт бойынша екінші типтегі өркениет Дайсон сферасын салуға мүмкіндігі болса да, оны салмайды, өйткені олар Күн жүйесінің заңдылықтарын терең түсінеді және онымен үйлесімділікте өмір сүреді. Сондай екінші деңгейге жеткен адамзат ақырзаман апатынан аман қалып, өз өркениетін жалғастыру үшін Нұх пайғамбардың кемесі сияқты алып кемелер жасап, жұлдызаралық саяхатқа шыға алады, бірақ ғарышты өз еркімен өзгертуге тырыспайды.
Лебтің пайымдауынша, үшінші типтегі ғарыштық өркениет ғарыштың заңдылықтарын толықтай меңгерген. Олардың болмысы қандай күйде болады? Бұны Лебтің өзі де нақты айта алмайды, тек бұлыңғыр жорамалдар ғана жасайды: үшінші типтегі ғарыштық өркениет құдайға жақын болмыс болуы мүмкін. Бәлкім, олар біздің кеңістік пен уақытымыздан тыс жерде өмір сүреді, олар материалдық әлемді түсінеді және онымен қатар өмір сүре алады, бірақ өздері таза рухани немесе энергетикалық формада болуы әбден мүмкін.
2:05
6 Тамыз. 2026.
АҚШ
👍27👏1
Қазақта “сұлу сорға бітеді” деген сөз бар. Оны “сұлу сорлатады” деп айтсақ та жарасардай.
Махаббат пен “меңгеріп алуды” шатастырып алғандар немесе аса ауыр психологиялық ауытқуға ұшырағандар қоғам үшін қашан да қауіпті.
Мына бір оқиғаға назар саларсыздар.
Ерке қыздың қасіреті: Әлеуметтік желі жұлдызынан қос адамның өліміне себепкер деп айыпталған қанішерге дейін
Түнгі алапат апат
2022 жылдың 31 шілдесінде таңғы сағат 5 шамасында Кливленд түбіндегі Стронгсвилл өндірістік аймағында сұмдық жол апаты орын алды. Progress Drive көшесінде қара түсті Toyota Camry автокөлігі сағатына 160 шақырым жылдамдықпен зауыттың кірпіш қабырғасына тікелей барып соғылды. Соққының қатты болғаны соншалық, көліктің алдыңғы бөлігі талқандалып, темір қаңқасы екіге бөлініп кете жаздаған. Апат салдарынан көліктегі екі жолаушы — 20 жастағы Доминик Руссо мен оның 19 жастағы досы Дэвион Флэнаган оқиға орнында көз жұмды. Ал көлікті тізгіндеген 17 жасар Маккензи Ширилла ауыр жарақаттармен аман қалды.
Бастапқыда бұл оқиға жастардың мас күйде немесе шаршаудан рульді басқара алмай қалған жазатайым оқиғасы ретінде қабылданды. Аурухана төсегінде есін жиған Маккензи «сүйіктісінен айырылған қасіретті арудың» рөліне еніп, әлеуметтік желілерде мұңын шағып, жұрттың аяушылық сезімін тудырды. Алайда, арада бірнеше ай өткенде полиция оған «кісі өлтіру» бабы бойынша айып тағып, тұтқынға алды. Қарапайым жол апаты қалайша қатыгездікпен жасалған қылмысқа айналды?
Улы махаббат пен жасырын мәтіндер
Сырт көзге Маккензи мен Доминик өте бақытты, болашақ үйлену тойын жоспарлап жүрген жұп болып көрінетін. Бірақ олардың ұялы телефондарындағы 90 мыңнан астам хабарламаны зерттеген тергеушілер мүлде басқа, қорқынышты шындықтың бетін ашты. Маккензи жігітін шектен тыс бақылауда ұстап, егер хабарламаға екі минут ішінде жауап бермесе, былапыт сөздермен балағаттап, қоқан-лоқы көрсететін болған.
Ең сорақысы, апаттан бірнеше ай бұрын Доминик қарым-қатынасты біржолата үзуге бел буған кезде, Маккензи оған: «Мен адам өлтіремін» немесе «Өлгенше басымды қабырғаға соғамын» деген секілді қоқан-лоқы хабарламалар жолдаған. Тіпті апаттан екі апта бұрын тасжолда келе жатып: «Қазір көлікті апатқа ұшыратқаныма сенесің бе?» деп айқайлағанын Доминиктің досы телефон арқылы өз құлағымен естіген. Доминик бұл қауіпті сезініп, олардың арасындағы жанжалдарды диктофонға жазып ала бастаған.
«Қара жәшік» шындығы және құпия тіл
Маккензидің қорғаушылары оның апат кезінде есінен танып қалғанын алға тартты. Бірақ Toyota Camry көлігінің «қара жәшігінен» алынған деректер бұл уәждің күлін көкке ұшырды. Сараптама қорытындысы бойынша, соқтығысудан 4.6 секунд бұрын газ педалі соңына дейін басылған және ешқандай тежегіш қолданылмаған. Сонымен қатар, Маккензидің ұялы телефонындағы GPS деректері оның апаттан үш күн бұрын осы оқиға орнына жалғыз келіп, «дайындық» жасағанын көрсетті.
Полицияны таңғалдырған тағы бір жайт ауруханада орын алды. Тергеушілер келген сәтте Маккензи мен оның анасы кенеттен айналадағыларға түсініксіз, өте жылдам тілде сөйлесе бастаған. Кейіннен лингвист мамандар бұл сөздердің ағылшын тілінің «Carney Talk» деп аталатын жасырын жаргоны екенін анықтады. Бұл құпия тілде Маккензи анасынан: «Полицияға апат кезінде талмам ұстап қалды деп айтсақ бола ма?» деп сұрап, айла ойластырған.
Әділдіктің орнауы және өкінбеген айыпты
2023 жылдың 14 тамызында судья Нэнси Русс Маккензи Ширилланы кісі өлтіру, ауыр зиян келтіру және есірткі сақтау сияқты барлық 12 бап бойынша кінәлі деп таныды. Судья өз үкімінде бұл оқиғаның абайсызда болған жол апаты емес, нақты жоспарланған қатыгездік екенін қадап айтты. Маккензи 15 жылдан өмір бойына бостандығынан айыру жазасына кесілді. Ол мерзімінен бұрын босап шығу мүмкіндігіне ең ерте дегенде 2037 жылы, яғни 32 жасқа толғанда ғана ие болады.
Бұл іс қоғамда үлкен пікірталас тудырды, тіпті жақында Netflix платформасында осы трагедияға арналған «The Crash» деректі фильмі жарық көрді. Қоғамды қазір қылмыскердің түрмедегі бейбастық әрекеттері одан сайын тіксіндіріп отыр.
Махаббат пен “меңгеріп алуды” шатастырып алғандар немесе аса ауыр психологиялық ауытқуға ұшырағандар қоғам үшін қашан да қауіпті.
Мына бір оқиғаға назар саларсыздар.
Ерке қыздың қасіреті: Әлеуметтік желі жұлдызынан қос адамның өліміне себепкер деп айыпталған қанішерге дейін
Түнгі алапат апат
2022 жылдың 31 шілдесінде таңғы сағат 5 шамасында Кливленд түбіндегі Стронгсвилл өндірістік аймағында сұмдық жол апаты орын алды. Progress Drive көшесінде қара түсті Toyota Camry автокөлігі сағатына 160 шақырым жылдамдықпен зауыттың кірпіш қабырғасына тікелей барып соғылды. Соққының қатты болғаны соншалық, көліктің алдыңғы бөлігі талқандалып, темір қаңқасы екіге бөлініп кете жаздаған. Апат салдарынан көліктегі екі жолаушы — 20 жастағы Доминик Руссо мен оның 19 жастағы досы Дэвион Флэнаган оқиға орнында көз жұмды. Ал көлікті тізгіндеген 17 жасар Маккензи Ширилла ауыр жарақаттармен аман қалды.
Бастапқыда бұл оқиға жастардың мас күйде немесе шаршаудан рульді басқара алмай қалған жазатайым оқиғасы ретінде қабылданды. Аурухана төсегінде есін жиған Маккензи «сүйіктісінен айырылған қасіретті арудың» рөліне еніп, әлеуметтік желілерде мұңын шағып, жұрттың аяушылық сезімін тудырды. Алайда, арада бірнеше ай өткенде полиция оған «кісі өлтіру» бабы бойынша айып тағып, тұтқынға алды. Қарапайым жол апаты қалайша қатыгездікпен жасалған қылмысқа айналды?
Улы махаббат пен жасырын мәтіндер
Сырт көзге Маккензи мен Доминик өте бақытты, болашақ үйлену тойын жоспарлап жүрген жұп болып көрінетін. Бірақ олардың ұялы телефондарындағы 90 мыңнан астам хабарламаны зерттеген тергеушілер мүлде басқа, қорқынышты шындықтың бетін ашты. Маккензи жігітін шектен тыс бақылауда ұстап, егер хабарламаға екі минут ішінде жауап бермесе, былапыт сөздермен балағаттап, қоқан-лоқы көрсететін болған.
Ең сорақысы, апаттан бірнеше ай бұрын Доминик қарым-қатынасты біржолата үзуге бел буған кезде, Маккензи оған: «Мен адам өлтіремін» немесе «Өлгенше басымды қабырғаға соғамын» деген секілді қоқан-лоқы хабарламалар жолдаған. Тіпті апаттан екі апта бұрын тасжолда келе жатып: «Қазір көлікті апатқа ұшыратқаныма сенесің бе?» деп айқайлағанын Доминиктің досы телефон арқылы өз құлағымен естіген. Доминик бұл қауіпті сезініп, олардың арасындағы жанжалдарды диктофонға жазып ала бастаған.
«Қара жәшік» шындығы және құпия тіл
Маккензидің қорғаушылары оның апат кезінде есінен танып қалғанын алға тартты. Бірақ Toyota Camry көлігінің «қара жәшігінен» алынған деректер бұл уәждің күлін көкке ұшырды. Сараптама қорытындысы бойынша, соқтығысудан 4.6 секунд бұрын газ педалі соңына дейін басылған және ешқандай тежегіш қолданылмаған. Сонымен қатар, Маккензидің ұялы телефонындағы GPS деректері оның апаттан үш күн бұрын осы оқиға орнына жалғыз келіп, «дайындық» жасағанын көрсетті.
Полицияны таңғалдырған тағы бір жайт ауруханада орын алды. Тергеушілер келген сәтте Маккензи мен оның анасы кенеттен айналадағыларға түсініксіз, өте жылдам тілде сөйлесе бастаған. Кейіннен лингвист мамандар бұл сөздердің ағылшын тілінің «Carney Talk» деп аталатын жасырын жаргоны екенін анықтады. Бұл құпия тілде Маккензи анасынан: «Полицияға апат кезінде талмам ұстап қалды деп айтсақ бола ма?» деп сұрап, айла ойластырған.
Әділдіктің орнауы және өкінбеген айыпты
2023 жылдың 14 тамызында судья Нэнси Русс Маккензи Ширилланы кісі өлтіру, ауыр зиян келтіру және есірткі сақтау сияқты барлық 12 бап бойынша кінәлі деп таныды. Судья өз үкімінде бұл оқиғаның абайсызда болған жол апаты емес, нақты жоспарланған қатыгездік екенін қадап айтты. Маккензи 15 жылдан өмір бойына бостандығынан айыру жазасына кесілді. Ол мерзімінен бұрын босап шығу мүмкіндігіне ең ерте дегенде 2037 жылы, яғни 32 жасқа толғанда ғана ие болады.
Бұл іс қоғамда үлкен пікірталас тудырды, тіпті жақында Netflix платформасында осы трагедияға арналған «The Crash» деректі фильмі жарық көрді. Қоғамды қазір қылмыскердің түрмедегі бейбастық әрекеттері одан сайын тіксіндіріп отыр.
❤21⚡2🎅1
Ол түрме ережелерін 36 рет бұзып, тыйым салынған бейнеқоңыраулар жасап, тіпті анасымен сөйлескенде: «Маған ешқандай түзелудің немесе тәрбиеленудің қажеті жоқ» деп мәлімдеген.
Қаза тапқан жастардың отбасылары Маккензидің бұл қылықтарына қарап, оның еш өкінбегенін айтады және болашақта оның мерзімінен бұрын босап шығуына заң жүзінде барынша кедергі келтіретіндерін жеткізді. Отбасының шексіз еркелетуі мен жазасыздық сезімі ақыр соңында екі бірдей жастың өмірін қиып, бойжеткеннің өз өмірін де темір тордың арғы жағында қалдырды.
AI көмегімен реттеп, аударылды.
Қаза тапқан жастардың отбасылары Маккензидің бұл қылықтарына қарап, оның еш өкінбегенін айтады және болашақта оның мерзімінен бұрын босап шығуына заң жүзінде барынша кедергі келтіретіндерін жеткізді. Отбасының шексіз еркелетуі мен жазасыздық сезімі ақыр соңында екі бірдей жастың өмірін қиып, бойжеткеннің өз өмірін де темір тордың арғы жағында қалдырды.
AI көмегімен реттеп, аударылды.
😱16🤬3🤨2
Психологиялық ауытқу-біздің кәзіргі қоғамдағы басты мәселелердің бірі. Ендеше, мына аса сұмдық оқиғаны оқып шығыңыз. Бұл оқиға-NetFlix-те ең қызу талқыланған түсірілім болды. Оқиға-ойдан құрастырылмаған, өмірде шынайы болған. Осы жағы жадыңызда болсын…
“Сен бүгін арзан жезөкше сияқты киініпсің, егер сен құрып кетсең, бәрі қуанатын еді, неге әлі өліп қалмай жүрсің?”
Егер бір күні телефонға осындай хабарламалар келе бастаса, адамдардың көбісі бұған рухани ауырған біреу шығар деп, оны бұғаттай салар еді. Бірақ бес минуттан кейін жаңа нөмірден тағы да мазалай бастаса, телефонды өшіріп ұйықтап қалсаң да, келесі күні таңертең хабарландырулар бөлімінде ондаған хабарлама жиналып тұрса, тіпті жаңа телефон нөміріне ауыссаң да, қарсы тарап уақытында тауып алса ше?
Мичиган штатындағы мектеп оқушысы Лорен (Lauren) үшін бір жыл бойы күн сайын осындай хабарламалармен қорлық көру жүйкені жұқартып, үрей құшағында ұстады, ал полицияның ешқандай шарасы болмады. Дәл осы тығырыққа тірелген сәтте ФБР (FBI) іске араласып, тергеу барысында мүлдем күтпеген, жаға ұстатарлық шындықтың бетін ашты.
Бүгін біз осы жоғары технологиялық желілік қылмыс — қысқа хабарлама (смс) арқылы қудалау ісін талқылаймыз.
Бұл қорқынышты түстің қаншалықты ауыр болғанын түсіну үшін алдымен оқиға болған жерді білу керек. Беал Сити (Beal City) деген атаудағы «Сити» (қала) сөзіне алданып қалмаңыздар, бұл іс жүзінде тіркелмеген кішігірім қауымдастық. Оқиға болған жылғы халық санағы бойынша мұнда небәрі 332 тұрақты тұрғын, яғни 90-нан астам ғана отбасы тұрған. Көлемі жағынан кейбір жерлердегі бір тұрғын үй кешенінен де кіші шығар. Бұл — бәрі бір-бірін танитын типтік таныстар қоғамы. Өте кішкентай болғандықтан, қауымдастықтың жүрегі — BCD мемлекеттік мектебі. Бұл мектеп әрі бүкіл қауымдастықтың білім беру орталығы — балабақшадан жоғары сыныпқа дейінгі барлық оқушылар бір ғимаратта оқиды. Лорен оқитын орта сыныпта небәрі 30 оқушы болған және олардың бәрі бір сыныпта оқыған. Осындай тұйық ортада Лорен негізінен көп көзге түспейтін, шеткері балалардың қатарында болды. Ол сүйкімді болғанымен, мінезі салыстырмалы түрде тұйық әрі жуас еді. Оның ең жақын досы — сыныптасы әрі жігіті Оуэн (Owen) болды. Оуэн ашық-жарқын, сымбатты, түрлі шараларға белсене қатысатын, мектептің «ханзадасы» іспетті өте танымал бала еді. Бұл пәк әрі көркем алғашқы махаббат еді. Екі жақтың ата-анасы да бұл құнды қарым-қатынасты қорғауды жөн көрді, бұл екі отбасының тез арада жақындасып, араласып кетуіне септігін тигізді.
Әсіресе, екі баланың анасы сырлас құрбыларға айналды. Екі отбасы жиі бірге барбекю жасап, шомылып, бірге тамақтанатын. Лореннің анасы Кендра (қысқаша К) бір университеттің бөлім қызметкері болатын, сонымен қатар бос уақытында Лореннің мектебінде қыздар баскетбол командасының жаттықтырушысы ретінде ерікті түрде қызмет ететін. К ана қауымдастықта жанқиярлықпен көмектесетін жақсы ана образын қалыптастыруға тырысқанымен, олардың отбасы бұл қалашықтағы негізгі әлеуметтік ортаға жатпайтын. 2020 жылдың қазан айында сыныптағы басқа бір қыз, Хлоя (Chloe), Хэллоуин кешіне шақыру қағазын таратып, бәрін ата-аналарымен бірге үйіне қонаққа шақырды. Хлоя сыныптағы танымал қыздардың бірі еді. Бірақ қызығы, Оуэн шақыру алғанымен, Лоренге шақыру келмеді. Хлоя мен Оуэннің отбасы өте жақын араласатын, олар бала кезден бірге өскен. Оуэн қызын жұбатып: «Ештеңе етпейді, мен сеңі өзіммен бірге алып барамын», — деді. Солай десе де, Лореннің барғысы келмеді, ол өзін ашық түрде қаламайтын жерде жүргенше, жігітімен оңаша мерекелеуді қалады. Дәл Хэллоуиннен екі апта бұрын бір кеште Лорен мен Оуэннің телефонына бейтаныс нөмірден хабарлама келді. Қарсы тарап екеуін бөлек топтық чатқа қосып, бірден олардың қарым-қатынасына іріткі сала бастады: Оуэн бұрыннан-ақ Лоренді ұнатпайтынын, жақын арада онымен айырылысатынын айтты. Келесі бірнеше күнде осындай арандатушы хабарламалар толассыз келді: «Ол қазір мені көбірек ұнатады», «Ол маған жымиып қарады, менің шашымның үлгісін ұнатады, соны байқамадың ба? Сен тек жуас қызсың, ал оның не қалайтынын тек мен білемін».
“Сен бүгін арзан жезөкше сияқты киініпсің, егер сен құрып кетсең, бәрі қуанатын еді, неге әлі өліп қалмай жүрсің?”
Егер бір күні телефонға осындай хабарламалар келе бастаса, адамдардың көбісі бұған рухани ауырған біреу шығар деп, оны бұғаттай салар еді. Бірақ бес минуттан кейін жаңа нөмірден тағы да мазалай бастаса, телефонды өшіріп ұйықтап қалсаң да, келесі күні таңертең хабарландырулар бөлімінде ондаған хабарлама жиналып тұрса, тіпті жаңа телефон нөміріне ауыссаң да, қарсы тарап уақытында тауып алса ше?
Мичиган штатындағы мектеп оқушысы Лорен (Lauren) үшін бір жыл бойы күн сайын осындай хабарламалармен қорлық көру жүйкені жұқартып, үрей құшағында ұстады, ал полицияның ешқандай шарасы болмады. Дәл осы тығырыққа тірелген сәтте ФБР (FBI) іске араласып, тергеу барысында мүлдем күтпеген, жаға ұстатарлық шындықтың бетін ашты.
Бүгін біз осы жоғары технологиялық желілік қылмыс — қысқа хабарлама (смс) арқылы қудалау ісін талқылаймыз.
Бұл қорқынышты түстің қаншалықты ауыр болғанын түсіну үшін алдымен оқиға болған жерді білу керек. Беал Сити (Beal City) деген атаудағы «Сити» (қала) сөзіне алданып қалмаңыздар, бұл іс жүзінде тіркелмеген кішігірім қауымдастық. Оқиға болған жылғы халық санағы бойынша мұнда небәрі 332 тұрақты тұрғын, яғни 90-нан астам ғана отбасы тұрған. Көлемі жағынан кейбір жерлердегі бір тұрғын үй кешенінен де кіші шығар. Бұл — бәрі бір-бірін танитын типтік таныстар қоғамы. Өте кішкентай болғандықтан, қауымдастықтың жүрегі — BCD мемлекеттік мектебі. Бұл мектеп әрі бүкіл қауымдастықтың білім беру орталығы — балабақшадан жоғары сыныпқа дейінгі барлық оқушылар бір ғимаратта оқиды. Лорен оқитын орта сыныпта небәрі 30 оқушы болған және олардың бәрі бір сыныпта оқыған. Осындай тұйық ортада Лорен негізінен көп көзге түспейтін, шеткері балалардың қатарында болды. Ол сүйкімді болғанымен, мінезі салыстырмалы түрде тұйық әрі жуас еді. Оның ең жақын досы — сыныптасы әрі жігіті Оуэн (Owen) болды. Оуэн ашық-жарқын, сымбатты, түрлі шараларға белсене қатысатын, мектептің «ханзадасы» іспетті өте танымал бала еді. Бұл пәк әрі көркем алғашқы махаббат еді. Екі жақтың ата-анасы да бұл құнды қарым-қатынасты қорғауды жөн көрді, бұл екі отбасының тез арада жақындасып, араласып кетуіне септігін тигізді.
Әсіресе, екі баланың анасы сырлас құрбыларға айналды. Екі отбасы жиі бірге барбекю жасап, шомылып, бірге тамақтанатын. Лореннің анасы Кендра (қысқаша К) бір университеттің бөлім қызметкері болатын, сонымен қатар бос уақытында Лореннің мектебінде қыздар баскетбол командасының жаттықтырушысы ретінде ерікті түрде қызмет ететін. К ана қауымдастықта жанқиярлықпен көмектесетін жақсы ана образын қалыптастыруға тырысқанымен, олардың отбасы бұл қалашықтағы негізгі әлеуметтік ортаға жатпайтын. 2020 жылдың қазан айында сыныптағы басқа бір қыз, Хлоя (Chloe), Хэллоуин кешіне шақыру қағазын таратып, бәрін ата-аналарымен бірге үйіне қонаққа шақырды. Хлоя сыныптағы танымал қыздардың бірі еді. Бірақ қызығы, Оуэн шақыру алғанымен, Лоренге шақыру келмеді. Хлоя мен Оуэннің отбасы өте жақын араласатын, олар бала кезден бірге өскен. Оуэн қызын жұбатып: «Ештеңе етпейді, мен сеңі өзіммен бірге алып барамын», — деді. Солай десе де, Лореннің барғысы келмеді, ол өзін ашық түрде қаламайтын жерде жүргенше, жігітімен оңаша мерекелеуді қалады. Дәл Хэллоуиннен екі апта бұрын бір кеште Лорен мен Оуэннің телефонына бейтаныс нөмірден хабарлама келді. Қарсы тарап екеуін бөлек топтық чатқа қосып, бірден олардың қарым-қатынасына іріткі сала бастады: Оуэн бұрыннан-ақ Лоренді ұнатпайтынын, жақын арада онымен айырылысатынын айтты. Келесі бірнеше күнде осындай арандатушы хабарламалар толассыз келді: «Ол қазір мені көбірек ұнатады», «Ол маған жымиып қарады, менің шашымның үлгісін ұнатады, соны байқамадың ба? Сен тек жуас қызсың, ал оның не қалайтынын тек мен білемін».
❤19👍3
Ішінде бұдан да сорақы мазмұндар болды: «Ол сені қалай жұбатса де мейлі, бәрібір кешке келеді, біз қазірдің өзінде жақын қарым-қатынаста болуға келісіп қойдық».
Бұл хабарламалардың бәрі Оуэннің сатқындық жасағанын меңзеп тұрғандай еді. Лорен өзіне «сенбе» деп айтқанымен, бір шындықты елеусіз қалдыра алмады: бұл бос сөз болса да, бұл сырлы адам тым көп егжей-тегжейлі мәліметтерді білетін. Әлде Оуэн біреуге бірдеңе айтты ма? Бұл Хлоя ма? Оның жасырын ғашық болу күдігі ең жоғары еді, бірақ Хлоя Оуэнге бұл іске мүлдем қатысы жоқтығын бірнеше рет айтты.
Лорен мен Оуэн сыныптағылардан сұрастырғанымен, бәрі ештеңе білмейтінін айтты. Хэллоуин мерекесі өткеннен кейін біраз уақыттан соң хабарламалар тоқтады. Өмір қалыпты арнасына түскендей көрінді, жас ғашықтар жеңілдеп қалды. Бірақ олар бұл тек уақытша үзіліс екенін білмеді, біраз уақыт тыныштықтан кейін мазалау хабарламалары қайта пайда болды, бұл жолы одан да сорақы еді. 2021 жылдың қыркүйегінде, жаңа оқу жылы басталғанда, оқушылар мектепке оралу (Homecoming) шарасына қызу дайындалып жатты. Мектепке оралу маусымы — АҚШ мектептеріндегі жыл сайынғы ең үлкен шаралардың бірі. Әдетте күндіз американдық футбол матчы, ал кешке балл болады, оның басты ерекшелігі — жасырын дауыс беру арқылы анықталатын мектеп жұлдыздары (homecoming court). Осы қызған сәтте хабарламалар тағы келді, таныс нөмір, таныс қолтаңба. Қарсы тарап: «Екеуіңнің тек біреуің ғана мектеп жұлдызы бола аласыңдар, оқиға қызық болып жатыр», — деп жазды. Бұл сөз «сенің мүмкіндігің жоқ, Оуэн басқа біреуді құшақтап билейді, сендердің бұл алтын жұптарың құрдымға кетеді» деп келемеждеу еді. Ал бұл мазмұннан да сорақысы — қарсы тараптың оларды бақылап отырғаны еді. Ол вирус сияқты мектеп өміріне еніп кеткен, ол кез келген жерде бар, бәрін біледі. Келесі аптада хабарламалардың саны мен жиілігі бақылаудан шығып кетті: «Мен Лоренге бұдан былай Оуэннің жейдесін кимеуге кеңес беремін, сен оған мүлдем лайық емессің», «Оуэн мені жақсы көреді, ол әрқашан менікі болады, ол жақын арада маған келеді, сен сияқты ұсқынсыз бейшара мәңгілікке жалғыз қалады».
Сендер бұл сөздерді жеткілікті түрде қатыгез деп ойлайтын шығарсыңдар, бірақ бұл деңгей әлі «сыпайы» нұсқасы еді. Көп ұзамай Лореннің сырт келбеті, киім киісі, тіпті мінез-құлқы 360 градус бойы жан-жақты соққыға ұшырады. Кейде бір күнде ондаған хабарлама келетін, былапыт сөздерді айтпағанда, тіпті ересектердің өзі ұялатын 18+ мазмұндағы мәтіндер көп болды. Мысалы:
(жыла, сен мен көрген ең ұсқынсыз адамсың... жалпақ бөксеңді ешкім көргісі келмейді). Бұл бөлікті біздің субтитр тобы аударудан бас тартты, біріншіден, видеоның бұғатталу қаупі бар, екіншіден, аударма бұл сөздердің ауырлығын төмендетіп жіберуі мүмкін, тек түпнұсқа арқылы ғана бұл екі 13 жасар баланың қандай зұлымдыққа төтеп бергенін түсінуге болады. Тіпті ағылшын тілін нашар білетін адам да бұл сөздердің қаншалықты дөрекі әрі лас екенін сезе алады. Полиция кейінірек есептегендей, бұл мазалау хабарламаларының жалпы саны 10 мыңнан асқан, бәрін басып шығарса, 350 беттік А4 қағазын толтырады. Оның қалыңдығын көрсету үшін бір кітапты алсам, дәл осындай қалыңдық, үсті толы балағат сөздер.
Бұл адам кім болды екен? Небәрі 30 баласы бар сыныпта жасырын хабарлама жіберушіні табу теориялық тұрғыдан қиын болмауы керек еді, бірақ бұл іздеудің бір жылға созыларын ешкім ойламаған, өйткені күдікті тек координаттарды жасыратын бағдарламаны қолданып қана қоймай, нөмірді бүркемелейтін арнайы қосымшаны пайдаланған, бұл жасырын нөмірді бұғаттауға да, қадағалауға да мүмкіндік бермеді. Сондықтан полиция тек мазмұны бойынша ғана күдіктіні жорамалдай алды, бірақ шериф (сақшы бастығы) сыныптағы барлық негізгі күдіктілерден ондаған рет сұрау алса да, нәтиже болмады.
Істің сипатын шынымен өзгерткен нәрсе — хабарламаларда «Неге әлі өліп қалмайсың?» деген сөздің жиі қайталануы болды. Бұл енді мектептегі қорқыту (буллинг) емес, кәмелетке толмаған балаға бағытталған үздіксіз өлім қаупі еді. Осылайша шериф бір шешім қабылдады: ФБР-дан (FBI) тергеуге араласуды сұрады. Бұл шешім кішкентай қалашық тарихында бұрын-соңды болмаған жағдай еді.
Бұл хабарламалардың бәрі Оуэннің сатқындық жасағанын меңзеп тұрғандай еді. Лорен өзіне «сенбе» деп айтқанымен, бір шындықты елеусіз қалдыра алмады: бұл бос сөз болса да, бұл сырлы адам тым көп егжей-тегжейлі мәліметтерді білетін. Әлде Оуэн біреуге бірдеңе айтты ма? Бұл Хлоя ма? Оның жасырын ғашық болу күдігі ең жоғары еді, бірақ Хлоя Оуэнге бұл іске мүлдем қатысы жоқтығын бірнеше рет айтты.
Лорен мен Оуэн сыныптағылардан сұрастырғанымен, бәрі ештеңе білмейтінін айтты. Хэллоуин мерекесі өткеннен кейін біраз уақыттан соң хабарламалар тоқтады. Өмір қалыпты арнасына түскендей көрінді, жас ғашықтар жеңілдеп қалды. Бірақ олар бұл тек уақытша үзіліс екенін білмеді, біраз уақыт тыныштықтан кейін мазалау хабарламалары қайта пайда болды, бұл жолы одан да сорақы еді. 2021 жылдың қыркүйегінде, жаңа оқу жылы басталғанда, оқушылар мектепке оралу (Homecoming) шарасына қызу дайындалып жатты. Мектепке оралу маусымы — АҚШ мектептеріндегі жыл сайынғы ең үлкен шаралардың бірі. Әдетте күндіз американдық футбол матчы, ал кешке балл болады, оның басты ерекшелігі — жасырын дауыс беру арқылы анықталатын мектеп жұлдыздары (homecoming court). Осы қызған сәтте хабарламалар тағы келді, таныс нөмір, таныс қолтаңба. Қарсы тарап: «Екеуіңнің тек біреуің ғана мектеп жұлдызы бола аласыңдар, оқиға қызық болып жатыр», — деп жазды. Бұл сөз «сенің мүмкіндігің жоқ, Оуэн басқа біреуді құшақтап билейді, сендердің бұл алтын жұптарың құрдымға кетеді» деп келемеждеу еді. Ал бұл мазмұннан да сорақысы — қарсы тараптың оларды бақылап отырғаны еді. Ол вирус сияқты мектеп өміріне еніп кеткен, ол кез келген жерде бар, бәрін біледі. Келесі аптада хабарламалардың саны мен жиілігі бақылаудан шығып кетті: «Мен Лоренге бұдан былай Оуэннің жейдесін кимеуге кеңес беремін, сен оған мүлдем лайық емессің», «Оуэн мені жақсы көреді, ол әрқашан менікі болады, ол жақын арада маған келеді, сен сияқты ұсқынсыз бейшара мәңгілікке жалғыз қалады».
Сендер бұл сөздерді жеткілікті түрде қатыгез деп ойлайтын шығарсыңдар, бірақ бұл деңгей әлі «сыпайы» нұсқасы еді. Көп ұзамай Лореннің сырт келбеті, киім киісі, тіпті мінез-құлқы 360 градус бойы жан-жақты соққыға ұшырады. Кейде бір күнде ондаған хабарлама келетін, былапыт сөздерді айтпағанда, тіпті ересектердің өзі ұялатын 18+ мазмұндағы мәтіндер көп болды. Мысалы:
(жыла, сен мен көрген ең ұсқынсыз адамсың... жалпақ бөксеңді ешкім көргісі келмейді). Бұл бөлікті біздің субтитр тобы аударудан бас тартты, біріншіден, видеоның бұғатталу қаупі бар, екіншіден, аударма бұл сөздердің ауырлығын төмендетіп жіберуі мүмкін, тек түпнұсқа арқылы ғана бұл екі 13 жасар баланың қандай зұлымдыққа төтеп бергенін түсінуге болады. Тіпті ағылшын тілін нашар білетін адам да бұл сөздердің қаншалықты дөрекі әрі лас екенін сезе алады. Полиция кейінірек есептегендей, бұл мазалау хабарламаларының жалпы саны 10 мыңнан асқан, бәрін басып шығарса, 350 беттік А4 қағазын толтырады. Оның қалыңдығын көрсету үшін бір кітапты алсам, дәл осындай қалыңдық, үсті толы балағат сөздер.
Бұл адам кім болды екен? Небәрі 30 баласы бар сыныпта жасырын хабарлама жіберушіні табу теориялық тұрғыдан қиын болмауы керек еді, бірақ бұл іздеудің бір жылға созыларын ешкім ойламаған, өйткені күдікті тек координаттарды жасыратын бағдарламаны қолданып қана қоймай, нөмірді бүркемелейтін арнайы қосымшаны пайдаланған, бұл жасырын нөмірді бұғаттауға да, қадағалауға да мүмкіндік бермеді. Сондықтан полиция тек мазмұны бойынша ғана күдіктіні жорамалдай алды, бірақ шериф (сақшы бастығы) сыныптағы барлық негізгі күдіктілерден ондаған рет сұрау алса да, нәтиже болмады.
Істің сипатын шынымен өзгерткен нәрсе — хабарламаларда «Неге әлі өліп қалмайсың?» деген сөздің жиі қайталануы болды. Бұл енді мектептегі қорқыту (буллинг) емес, кәмелетке толмаған балаға бағытталған үздіксіз өлім қаупі еді. Осылайша шериф бір шешім қабылдады: ФБР-дан (FBI) тергеуге араласуды сұрады. Бұл шешім кішкентай қалашық тарихында бұрын-соңды болмаған жағдай еді.
❤13👍1
ФБР барлық дәлелдерді қайта қарап шыққаннан кейін, тергеу бағытын өзгертті: олар нөмірдің қалай жасырылғанына назар аударды. Тінту ордері арқылы тергеушілер күдікті қолданған нөмір өзгертетін бағдарламаның базалық мәліметтерін алды. Техникалық мамандар жасырын хабарламалардың жіберілу уақыты мен іске қатысы бар адамдардың телефондарының белсенділік жазбаларын айқастыра салыстырды. Мыңдаған рет қайталанған салыстырулардан кейін, барлық траектория бір ғана нөмірге тірелді. Яғни, барлық балағаттаулар, қорлықтар және ересектердің өзі шыдай алмайтын мазмұндар бірнеше адамнан емес, бір ғана адамнан келген. Бұл адам кім болды екен?
2022 жылдың тамызында, ФБР техникалық дәлелдерді нақтылағаннан кейін, полиция Лореннің үйінің есігін қақты. Бірақ бұл жолы полиция Лоренді емес, оның анасы К-ны іздеп келді, жағдайды білу үшін емес, тінту ордерімен және құқық қорғау камерасын толықтай қосып келді. Сөйтсе, тергеушілер ол IP мекенжайының ең жиі пайда болған жері Лореннің үйі екенін, ал ол нөмірдің тіркелген иесі оның туған анасы К екенін анықтаған. Полиция келгенде, К ана өз ауласында тұрған, сырттай қарағанда сабырлы әрі өзіне сенімді көрінген. Өткен бір жыл ішінде ол полицияға бірнеше рет өзі хабарласып, тергеудің барысын сұраған, полиция да оған мәлімет беріп отырған. Тек полиция қызметкері тінту ордеріне сәйкес оның барлық электронды құрылғыларын тексеретінін ашық айтқан сәтте, оның дене күйі бірден өзгерді: еркін қозғалып тұрған қолдары тоқтап, екі қолын беліне қойды, бүкіл денесі сіресіп қалды. Мінез-құлық психологиясында қолды белге қою қимылы адамның жоғары күйзеліс жағдайындағы бейсаналы өзін-өзі реттеуі ретінде қарастырылады.
К ана қатты қорыққанымен, әлі де сыр бермеуге тырысты. Бұны көрген шериф Майк оны үйге кіріп сөйлесуге шақырды. Оның электронды құрылғыларын тәркілегеннен кейін, Майк ФБР тергеуінің нәтижесі барлық дәлелдердің оған сілтеп тұрғанын айтты. Бұны естігенде К таңғалған сыңай танытып: «Бұл не сөз?» — деп сұрады. Майк ашықтан-ашық: «Барлық хабарламалар сенен келген, сен шифрлау (құпиялау) бағдарламасын қолдансаң да, біздің техниктер бұл сеңің нөмірің екенін анықтады», — деді. Бұны естігенде К ана тағы да білмегенсіп, «менің нөмірім бе?» деп қайталады. Бүкіл процесс барысында ол теріске шығарып, күмән келтіргенімен, оның сөзінде сенімділік жетіспеді. Сұрақ-жауап маңызды кезеңге өтті, Майк тікелей: «Сенің бұлай істеуіңнің Оуэнге қатысы бар ма? Сен оған қандай да бір құштарлық сезіміндесің бе?» — деп сұрады. Бұл сұраққа К теріс жауап берді, ол «мүлдем олай емес» деп жауап берді.
Қысқа үзілістен кейін ол ақыры шындықты айтты:
басында мойындамағанымен, 2021 жылдың қыркүйегінен бастап жасырын хабарламаларды шынымен өзі жібергенін, бірақ ең алғаш 2020 жылы Хэллоуин алдында пайда болған бірінші толқын хабарламаларды өзі жасамағанын айтты. Жақсы, бірақ сол жағдай оған «шабыт» берген. Көп ұзамай ол бұл іске толықтай кіріп кетіп, өзін тоқтата алмаған, тіпті жұмыс уақытында телефонды шамадан тыс қолданғаны үшін жұмысынан айырылған. Яғни, жақын бір жыл ішінде оның толық күндік жұмысы өз қызы мен оның жігітіне мазалау хабарламаларын жіберу болған.
2022 жылдың желтоқсанында К ресми түрде тұтқындалды, ол өз әрекетін толық мойындады. 2023 жылдың наурызында ол прокурормен кінәні мойындау туралы келісімге келіп, кәмелетке толмаған баланы қудалауға қатысты екі бап бойынша кінәсін мойындады, айырбас ретінде прокурор басқа үш айыпты алып тастады, оның ішінде сот төрелігіне кедергі келтіру және компьютерді пайдаланып қылмыс жасаудың екі бабы бар.
Лореннің бастан өткерген оқиғасы Netflix деректі фильміне айналды. Жақында бұл туынды желіге шыға салысымен жаһандық Netflix рейтингінде алғашқы ондыққа кірді, бірнеше күннен кейін тіпті АҚШ-тың көшбасшысына айналып, үлкен талқылау тудырды. Ал жұртты ең көп мазалаған сұрақ: неге К ана бұлай істеді?
Қандай себеп ананы өз қызына соншама қатыгез балағат сөздер жіберуге мәжбүр етті?
К ананың бұлай істеу себебін білу үшін, деректі фильм режиссері оны камера алдына отырғызуға ұзақ уақыт бойы көндірген.
2022 жылдың тамызында, ФБР техникалық дәлелдерді нақтылағаннан кейін, полиция Лореннің үйінің есігін қақты. Бірақ бұл жолы полиция Лоренді емес, оның анасы К-ны іздеп келді, жағдайды білу үшін емес, тінту ордерімен және құқық қорғау камерасын толықтай қосып келді. Сөйтсе, тергеушілер ол IP мекенжайының ең жиі пайда болған жері Лореннің үйі екенін, ал ол нөмірдің тіркелген иесі оның туған анасы К екенін анықтаған. Полиция келгенде, К ана өз ауласында тұрған, сырттай қарағанда сабырлы әрі өзіне сенімді көрінген. Өткен бір жыл ішінде ол полицияға бірнеше рет өзі хабарласып, тергеудің барысын сұраған, полиция да оған мәлімет беріп отырған. Тек полиция қызметкері тінту ордеріне сәйкес оның барлық электронды құрылғыларын тексеретінін ашық айтқан сәтте, оның дене күйі бірден өзгерді: еркін қозғалып тұрған қолдары тоқтап, екі қолын беліне қойды, бүкіл денесі сіресіп қалды. Мінез-құлық психологиясында қолды белге қою қимылы адамның жоғары күйзеліс жағдайындағы бейсаналы өзін-өзі реттеуі ретінде қарастырылады.
К ана қатты қорыққанымен, әлі де сыр бермеуге тырысты. Бұны көрген шериф Майк оны үйге кіріп сөйлесуге шақырды. Оның электронды құрылғыларын тәркілегеннен кейін, Майк ФБР тергеуінің нәтижесі барлық дәлелдердің оған сілтеп тұрғанын айтты. Бұны естігенде К таңғалған сыңай танытып: «Бұл не сөз?» — деп сұрады. Майк ашықтан-ашық: «Барлық хабарламалар сенен келген, сен шифрлау (құпиялау) бағдарламасын қолдансаң да, біздің техниктер бұл сеңің нөмірің екенін анықтады», — деді. Бұны естігенде К ана тағы да білмегенсіп, «менің нөмірім бе?» деп қайталады. Бүкіл процесс барысында ол теріске шығарып, күмән келтіргенімен, оның сөзінде сенімділік жетіспеді. Сұрақ-жауап маңызды кезеңге өтті, Майк тікелей: «Сенің бұлай істеуіңнің Оуэнге қатысы бар ма? Сен оған қандай да бір құштарлық сезіміндесің бе?» — деп сұрады. Бұл сұраққа К теріс жауап берді, ол «мүлдем олай емес» деп жауап берді.
Қысқа үзілістен кейін ол ақыры шындықты айтты:
басында мойындамағанымен, 2021 жылдың қыркүйегінен бастап жасырын хабарламаларды шынымен өзі жібергенін, бірақ ең алғаш 2020 жылы Хэллоуин алдында пайда болған бірінші толқын хабарламаларды өзі жасамағанын айтты. Жақсы, бірақ сол жағдай оған «шабыт» берген. Көп ұзамай ол бұл іске толықтай кіріп кетіп, өзін тоқтата алмаған, тіпті жұмыс уақытында телефонды шамадан тыс қолданғаны үшін жұмысынан айырылған. Яғни, жақын бір жыл ішінде оның толық күндік жұмысы өз қызы мен оның жігітіне мазалау хабарламаларын жіберу болған.
2022 жылдың желтоқсанында К ресми түрде тұтқындалды, ол өз әрекетін толық мойындады. 2023 жылдың наурызында ол прокурормен кінәні мойындау туралы келісімге келіп, кәмелетке толмаған баланы қудалауға қатысты екі бап бойынша кінәсін мойындады, айырбас ретінде прокурор басқа үш айыпты алып тастады, оның ішінде сот төрелігіне кедергі келтіру және компьютерді пайдаланып қылмыс жасаудың екі бабы бар.
Лореннің бастан өткерген оқиғасы Netflix деректі фильміне айналды. Жақында бұл туынды желіге шыға салысымен жаһандық Netflix рейтингінде алғашқы ондыққа кірді, бірнеше күннен кейін тіпті АҚШ-тың көшбасшысына айналып, үлкен талқылау тудырды. Ал жұртты ең көп мазалаған сұрақ: неге К ана бұлай істеді?
Қандай себеп ананы өз қызына соншама қатыгез балағат сөздер жіберуге мәжбүр етті?
К ананың бұлай істеу себебін білу үшін, деректі фильм режиссері оны камера алдына отырғызуға ұзақ уақыт бойы көндірген.
❤20⚡3👍1
Тек барлық басқа респонденттер сұхбат беріп болғаннан кейін ғана ол түсуге келіскен. Оны көндірген басты себеп — режиссердің оған өз оқиғасын айтып беруге мүмкіндік беруі еді. К бәрін өз тұрғысынан қайта түсіндіріп, іштегі сырын айтқысы келді, өйткені басқалардың көргені оның өмірінің тек бір бөлшегі ғана еді. Бәлкім, ол қызының оның бұл түсіндірмесін естуін де күткен шығар. Камера алдында ол өз уәжін ашық айтты: ол бұл жасырын хабарламаларды зұлымдықтан емес, ең алғашқы жасырын хабарлама жіберушіні табу үшін бастағанын айтты.
Оның логикасы былай болған: егер ол жас жұпқа хабарлама жіберсе, олар жауап бергенде бейсаналы түрде қарсы тараптың кім екенін жорамалдайды, осы реакциялар арқылы ол ауқымды тарылтып, соңында нағыз қауіпті анықтай алады. Ол тек осы адамды тапқанда ғана қызының қайтып мазаланбайтынына сенген. Бұл «уды умен қайтару», яғни жаман адамды таппасам, өзім жаман адам рөлін ойнайын деген әдісі көрерменнің ақыл-ойына демеу бола қоймайтын сылтау еді. Оның үстіне, іс ол ойлағандай болмады, ол бұл іске толық кіріп кетіп, өзін тоқтата алмағанын байқаған. Ол бұл хабарламаларды жіберген кезде басқа адамға айналғандай болғанын, маска киіп алғандай өз-өзін танымай қалғанын айтты.
Көптеген адамдар оның алғашқы ниетін қабылдаған күннің өзінде де, бұл түсіндірме кейбір жерлерде қисынсыз деп есептейді, өйткені хабарламалардың мазмұны қарсы тарапты жорамалдауға бағыттау шеңберінен әлдеқайда асып кеткен. Көптеген хабарламаларда ол Лореннің нәзік тұстарына мақсатты түрде соққы берген: дене бітімі, сырт келбеті, киімі, тіпті тұлғалық құндылығына дейін. Сөздер өте ауыр балағаттарға толы болған: «жалпақ бөксе мен тақтай кеуде», «әлемдегі ең ұсқынсыз адам», «сенің бар болуыңның ешқандай құны жоқ», «сен оңбағансың» және т.б. Бұл хабарламалардың мазмұны тіпті объективті, бейтарап деректі фильм режиссерінің өзіне ананың өз қызына қалайша осындай сөздер айта алатынын түсінуді қиындатты. Осылайша режиссер бір ықтималдықты алға тартты, ол: «Сенің соққы бергенің шынымен тек қызың ба? Әлде өзіңе соққы бердің бе?» — деп сұрады. К бұл тұжырымды бірден қабылдап, оны түсіндірменің бір бөлігі ретінде қолданды.
Ол жас кезіндегі бастан өткергендерін, арық болғанын, дене бітіміне ұзақ уақыт бойы көңілі толмағанын, сыртқы бағалауларға сезімтал болғанын айта бастады. Ол бұл сөздер белгілі бір дәрежеде өзінің өткен шағының проекциясы деп есептеді. Ал өлім қаупі бар хабарламаларға келсек, мысалы: «Сенің өлгенің бәріне жақсы», «Егер өзіңді өзің бітірмесең, мен саған көмектесемін», «Сенің өлгенің Оуэннің өмірін жақсарта түседі» деген сияқты сөздер туралы режиссер тікелей сұрақ қойды: «Сен шынымен Лореннің осыдан кейін қандай бір шектен шыққан әрекетке баруынан қорықпадың ба?» Бұған К салыстырмалы түрде сенімді жауап берді, ол өз қызын танитынын, олардың арасында көптеген әңгімелер болғанын, қызының бұл қадамға бармайтынына сенгенін айтты.
Оның астарлы ойы: біздің үйдің баласы пысық, күйзеліске төзімді, сөз көтереді дегенге саяды. Егер солай айту керек болса, онда жалғыз ауытқу — оның осындай анаға тап болуы еді. Ал ең алғашқы жасырын хабарламаның кімнен келгені туралы К деректі фильмде оның өзі еместігін табанды түрде айтты, бірақ бұл іске жауапты шериф Майк барлық дәлелдерді қолға алғаннан кейін, екінші бір адамның болғаны туралы ешқандай із таппағанын мәлімдеді.
Қызығы, сұхбат барысында қызы Лорен де ұқсас пікір білдірді, ол басынан аяғына дейін хабарлама жіберген адам оның анасы екеніне сенетінін айтты. Деректі фильмде тағы бір ойланарлық деталь бар, ол өз әрекеті туралы айтқанда К бірден түсіндірме бермей, бір теңеу келтірді: ол әрбір адамның қателік жасайтынын, ешкімнің өмірі мінсіз емес екенін айтты, іс жүзінде көптеген адамдар заң бұзған болуы мүмкін, тек ұсталмаған, мысалы, ішімдік ішіп көлік айдап ұсталса, оның жағдайы да онымен бірдей болар еді, айырмашылығы тек қателіктің түрінде ғана. Ол өзін зұлым адам емес, тек қателік жасап, бақытсыздыққа орай ұсталып қалған қарапайым адам ретінде көрсеткісі келгендей болды.
Оның логикасы былай болған: егер ол жас жұпқа хабарлама жіберсе, олар жауап бергенде бейсаналы түрде қарсы тараптың кім екенін жорамалдайды, осы реакциялар арқылы ол ауқымды тарылтып, соңында нағыз қауіпті анықтай алады. Ол тек осы адамды тапқанда ғана қызының қайтып мазаланбайтынына сенген. Бұл «уды умен қайтару», яғни жаман адамды таппасам, өзім жаман адам рөлін ойнайын деген әдісі көрерменнің ақыл-ойына демеу бола қоймайтын сылтау еді. Оның үстіне, іс ол ойлағандай болмады, ол бұл іске толық кіріп кетіп, өзін тоқтата алмағанын байқаған. Ол бұл хабарламаларды жіберген кезде басқа адамға айналғандай болғанын, маска киіп алғандай өз-өзін танымай қалғанын айтты.
Көптеген адамдар оның алғашқы ниетін қабылдаған күннің өзінде де, бұл түсіндірме кейбір жерлерде қисынсыз деп есептейді, өйткені хабарламалардың мазмұны қарсы тарапты жорамалдауға бағыттау шеңберінен әлдеқайда асып кеткен. Көптеген хабарламаларда ол Лореннің нәзік тұстарына мақсатты түрде соққы берген: дене бітімі, сырт келбеті, киімі, тіпті тұлғалық құндылығына дейін. Сөздер өте ауыр балағаттарға толы болған: «жалпақ бөксе мен тақтай кеуде», «әлемдегі ең ұсқынсыз адам», «сенің бар болуыңның ешқандай құны жоқ», «сен оңбағансың» және т.б. Бұл хабарламалардың мазмұны тіпті объективті, бейтарап деректі фильм режиссерінің өзіне ананың өз қызына қалайша осындай сөздер айта алатынын түсінуді қиындатты. Осылайша режиссер бір ықтималдықты алға тартты, ол: «Сенің соққы бергенің шынымен тек қызың ба? Әлде өзіңе соққы бердің бе?» — деп сұрады. К бұл тұжырымды бірден қабылдап, оны түсіндірменің бір бөлігі ретінде қолданды.
Ол жас кезіндегі бастан өткергендерін, арық болғанын, дене бітіміне ұзақ уақыт бойы көңілі толмағанын, сыртқы бағалауларға сезімтал болғанын айта бастады. Ол бұл сөздер белгілі бір дәрежеде өзінің өткен шағының проекциясы деп есептеді. Ал өлім қаупі бар хабарламаларға келсек, мысалы: «Сенің өлгенің бәріне жақсы», «Егер өзіңді өзің бітірмесең, мен саған көмектесемін», «Сенің өлгенің Оуэннің өмірін жақсарта түседі» деген сияқты сөздер туралы режиссер тікелей сұрақ қойды: «Сен шынымен Лореннің осыдан кейін қандай бір шектен шыққан әрекетке баруынан қорықпадың ба?» Бұған К салыстырмалы түрде сенімді жауап берді, ол өз қызын танитынын, олардың арасында көптеген әңгімелер болғанын, қызының бұл қадамға бармайтынына сенгенін айтты.
Оның астарлы ойы: біздің үйдің баласы пысық, күйзеліске төзімді, сөз көтереді дегенге саяды. Егер солай айту керек болса, онда жалғыз ауытқу — оның осындай анаға тап болуы еді. Ал ең алғашқы жасырын хабарламаның кімнен келгені туралы К деректі фильмде оның өзі еместігін табанды түрде айтты, бірақ бұл іске жауапты шериф Майк барлық дәлелдерді қолға алғаннан кейін, екінші бір адамның болғаны туралы ешқандай із таппағанын мәлімдеді.
Қызығы, сұхбат барысында қызы Лорен де ұқсас пікір білдірді, ол басынан аяғына дейін хабарлама жіберген адам оның анасы екеніне сенетінін айтты. Деректі фильмде тағы бір ойланарлық деталь бар, ол өз әрекеті туралы айтқанда К бірден түсіндірме бермей, бір теңеу келтірді: ол әрбір адамның қателік жасайтынын, ешкімнің өмірі мінсіз емес екенін айтты, іс жүзінде көптеген адамдар заң бұзған болуы мүмкін, тек ұсталмаған, мысалы, ішімдік ішіп көлік айдап ұсталса, оның жағдайы да онымен бірдей болар еді, айырмашылығы тек қателіктің түрінде ғана. Ол өзін зұлым адам емес, тек қателік жасап, бақытсыздыққа орай ұсталып қалған қарапайым адам ретінде көрсеткісі келгендей болды.
❤6
Кейіннен ол өзінің 17 жасында жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған тәжірибесін айтты, бұл оқиға оның жүрегінде ұзақ уақыт бойы көлеңке қалдырған. Қызы өсіп, махаббат қарым-қатынасын бастағанда, ол қатты мазасыздана бастаған, тарих қайталанады ма, қызы өзінің бастан өткергендерін қайталайды ма деп қорыққан. Осы сезімнің жетегінде ол шектен шыққан араласу жолын таңдаған — бұл жасырын хабарламалар арқылы қызының өмірінде үздіксіз килігіп, қызының өзіне деген психологиялық тәуелділігін арттыру болған.
Көптеген желі қолданушылары К ананың бұл ақталуын қабылдамады, олардың пайымдауынша, камера алдындағы барлық түсіндірмелер тек аяушылық пен кешірім алу үшін айтылған өтіріктер. Ол деректі фильмде көз жасын төгіп, өкініш білдіргенімен, шериф одан сұрақ алған кезде оның кейпі мүлдем басқаша болған — ол бірнеше рет теріске шығарып, негізгі сұрақтардан қашқан, тіпті маңызды дәлелдерді жасырған. Полиция тінту жүргізіп жатқан кезде ол қосымша қосалқы телефонды әдейі жасырып қалған, тек оның күйеуі үйге келіп, шерифке оның тағы бір телефоны бар екенін айтқанда ғана, шериф «үйді асты-үстіне шығарсақ та табамыз» дегеннен кейін ғана К ана телефонды тапсырған. Бұл шынайы өкіну емес, тек амалы таусылғаннан кейінгі кешірім сұрау еді, оның қызына жасаған әрекетін кешіру мүмкін емес.
Әрине, кейбір адамдар К-ның әрекеті Делегацияланған Мюнхгаузен синдромының (Мюнхгаузеннің диссимуляциялық синдромы) белгілеріне сәйкес келетінін айтады. Бұндай адамдар баланың проблемаларын ойдан шығарады, асыра сілтейді, тіпті қолдан жасайды, осылайша баланы ұзақ уақыт бойы құтқарылуды қажет ететін күйде ұстайды, ал “нысананың” өзі сыртқы ортаның аяушылығы, назары мен қолдауы арқылы өз “құндылығын”, мәнін қатты сезінеді. Ең кең таралған мысал — біз бұрын талқылаған Джипси Роуз (Gypsy Rose) ісі, ол оқиғада анасы қызының көптеген ауыр аурулары бар деп ұзақ уақыт бойы оны мүгедектер арбасына отырғызып, шашын тақырлап алып, қажетсіз емдеу шараларын жасатқан, осы арқылы қоғамның назары мен қайырымдылық көмегін алған. (Атажұрт ісімен жүргенімізде бұндай Gypsy Rose-дарды тым көп көрдік.)
Бұнымен салыстырғанда, К ана тек басқа жолды таңдаған — ұзақ уақыт бойы сес көрсету, қорлау және рухани азаптау арқылы қызын құрбан рөліне итермелеген. Бала неғұрлым қиналса, бұл отбасы қалашықтың назарында соғұрлым көп болады, ал өзі болса бейшара ана рөлінде қала тұрғындарының қамқорлығы мен назарына бөленді.
Бірақ басқа бір көрермендер бұл пікірмен келіспейді, олар К-ны НРД (нарцисстік тұлғалық бұзылыс- өз-өзіне ғашықтық тұлғалық бұзылыс) деп есептейді, бұндай адамдар өздерін өте ерекше, аса маңызды деп санайды, назар мен мақтауға қатты құштар, бірақ эмпатия мен жанашырлық қабілеті жетіспейді.
(Тіпті, бұндай адамдар өздерінде ерекше бір тілсім сырлы қасиеттер бар деп нанады, “мені ренжіткендер оңбайды, мен қарғасам (Боқболатша..) оңбай кетесің…дегендей)
К ананың бір туысы деректі фильмде нақты сипаттама берді, ол К ананың бала кезден назар аудартуға өте құштар болғанын айтып, былай деп теңеу келтірді: «Егер К қазір осы жерде тұрса, ал сен менімен сөйлесіп жатсаң, ол міндетті түрде сенің назарыңды аудару үшін жаныңда билей бастайтын еді». Бұл сөз кейіннен көптеген көрермендер тарапынан жиі мысал ретінде келтірілді.
Полиция тергеуі кезінде К тек нәтижені пассивті түрде күтіп отырмаған, ол бір уақытта екі рөлді ойнаған: бір жағынан ол мектеп пен полицияға қысым жасап, шындықты тезірек анықтауды талап еткен мазасыз, ашулы ана болса, екінші жағынан жасырын хабарламаларда әдейі із қалдырып, полицияны басқа адамдарды тергеуге бағыттаған.
Мысалы, Хлоя. Бірде Хлояның отбасы Флоридаға демалысқа барған, олар ол жерге жеткеннен кейін бір сағат өтпей жатып, жасырын хабарламадағы геолокация да бірден сол жерге ауысқан. Тағы бірде баскетбол ойыны аяқталғаннан кейін, хабарлама жіберуші ойында 12 ұпай жинағанын меңзеген, бұл мақтану сияқты көрінгенімен, іс жүзінде маңызды ақпаратты беру еді, өйткені бұл ұпай саны дәл Хлояның сол күнгі нәтижесі еді.
Көптеген желі қолданушылары К ананың бұл ақталуын қабылдамады, олардың пайымдауынша, камера алдындағы барлық түсіндірмелер тек аяушылық пен кешірім алу үшін айтылған өтіріктер. Ол деректі фильмде көз жасын төгіп, өкініш білдіргенімен, шериф одан сұрақ алған кезде оның кейпі мүлдем басқаша болған — ол бірнеше рет теріске шығарып, негізгі сұрақтардан қашқан, тіпті маңызды дәлелдерді жасырған. Полиция тінту жүргізіп жатқан кезде ол қосымша қосалқы телефонды әдейі жасырып қалған, тек оның күйеуі үйге келіп, шерифке оның тағы бір телефоны бар екенін айтқанда ғана, шериф «үйді асты-үстіне шығарсақ та табамыз» дегеннен кейін ғана К ана телефонды тапсырған. Бұл шынайы өкіну емес, тек амалы таусылғаннан кейінгі кешірім сұрау еді, оның қызына жасаған әрекетін кешіру мүмкін емес.
Әрине, кейбір адамдар К-ның әрекеті Делегацияланған Мюнхгаузен синдромының (Мюнхгаузеннің диссимуляциялық синдромы) белгілеріне сәйкес келетінін айтады. Бұндай адамдар баланың проблемаларын ойдан шығарады, асыра сілтейді, тіпті қолдан жасайды, осылайша баланы ұзақ уақыт бойы құтқарылуды қажет ететін күйде ұстайды, ал “нысананың” өзі сыртқы ортаның аяушылығы, назары мен қолдауы арқылы өз “құндылығын”, мәнін қатты сезінеді. Ең кең таралған мысал — біз бұрын талқылаған Джипси Роуз (Gypsy Rose) ісі, ол оқиғада анасы қызының көптеген ауыр аурулары бар деп ұзақ уақыт бойы оны мүгедектер арбасына отырғызып, шашын тақырлап алып, қажетсіз емдеу шараларын жасатқан, осы арқылы қоғамның назары мен қайырымдылық көмегін алған. (Атажұрт ісімен жүргенімізде бұндай Gypsy Rose-дарды тым көп көрдік.)
Бұнымен салыстырғанда, К ана тек басқа жолды таңдаған — ұзақ уақыт бойы сес көрсету, қорлау және рухани азаптау арқылы қызын құрбан рөліне итермелеген. Бала неғұрлым қиналса, бұл отбасы қалашықтың назарында соғұрлым көп болады, ал өзі болса бейшара ана рөлінде қала тұрғындарының қамқорлығы мен назарына бөленді.
Бірақ басқа бір көрермендер бұл пікірмен келіспейді, олар К-ны НРД (нарцисстік тұлғалық бұзылыс- өз-өзіне ғашықтық тұлғалық бұзылыс) деп есептейді, бұндай адамдар өздерін өте ерекше, аса маңызды деп санайды, назар мен мақтауға қатты құштар, бірақ эмпатия мен жанашырлық қабілеті жетіспейді.
(Тіпті, бұндай адамдар өздерінде ерекше бір тілсім сырлы қасиеттер бар деп нанады, “мені ренжіткендер оңбайды, мен қарғасам (Боқболатша..) оңбай кетесің…дегендей)
К ананың бір туысы деректі фильмде нақты сипаттама берді, ол К ананың бала кезден назар аудартуға өте құштар болғанын айтып, былай деп теңеу келтірді: «Егер К қазір осы жерде тұрса, ал сен менімен сөйлесіп жатсаң, ол міндетті түрде сенің назарыңды аудару үшін жаныңда билей бастайтын еді». Бұл сөз кейіннен көптеген көрермендер тарапынан жиі мысал ретінде келтірілді.
Полиция тергеуі кезінде К тек нәтижені пассивті түрде күтіп отырмаған, ол бір уақытта екі рөлді ойнаған: бір жағынан ол мектеп пен полицияға қысым жасап, шындықты тезірек анықтауды талап еткен мазасыз, ашулы ана болса, екінші жағынан жасырын хабарламаларда әдейі із қалдырып, полицияны басқа адамдарды тергеуге бағыттаған.
Мысалы, Хлоя. Бірде Хлояның отбасы Флоридаға демалысқа барған, олар ол жерге жеткеннен кейін бір сағат өтпей жатып, жасырын хабарламадағы геолокация да бірден сол жерге ауысқан. Тағы бірде баскетбол ойыны аяқталғаннан кейін, хабарлама жіберуші ойында 12 ұпай жинағанын меңзеген, бұл мақтану сияқты көрінгенімен, іс жүзінде маңызды ақпаратты беру еді, өйткені бұл ұпай саны дәл Хлояның сол күнгі нәтижесі еді.
❤7
Осыдан кейін Хлояның басты күдіктіге айналғанын түсінуге болады, сыныптастары оған саусақпен көрсетіп, достары баяу алыстай бастады, тіпті бала кезден бірге өскен Оуэннің өзі оған күмән келтірді. Ең сорақысы, осы бір жыл ішінде ол полицияның сұрақ-жауабына қайта-қайта қатысып, тергеуге көмектесуге мәжбүр болды. Бұл небәрі 13-14 жасар қыз үшін қаншалықты ауыр болғанын елестету қиын емес, бұндай күмән, оқшаулану және қайталанатын тергеу қысымы толықтай күйретуші күшке ие болды.
Ал Хлояның күдігі толық сейілгеннен кейін, К ана тез арада екінші құрбандықты тапты, ол — Арианна (Arianna), ол да Лореннің сыныптасы, сонымен қатар Оуэннің бөлесі еді, оның үстіне оның Хлоямен бұрыннан келіспеушілігі бар болатын. К жас жұпқа бір сурет жіберді, онда Оуэн диванда жалғыз отырып, телефонына қарап отырған, сыртынан біреу байқатпай түсіріп алған сияқты. Ал ол уақытта Оуэн Рождестволық отбасылық отырыста болған, демек бұл суретті тек сол отырысқа қатысқан туыстары ғана түсіре алатын, ал сол күні дәл Арианна да сол жерде болған. Осылайша бұл сурет оған сілтейтін дәлелге айналды, оның жек көретіні, сондықтан жала жапқысы келгені анық еді. Осылайша Арианна да басты күдіктіге айналды, қалашық тұрғындарының сөзі, сыныптастарының сыбыры және полицияның қайталанатын сұрақтары оған ұзақ уақыттық психологиялық соққы қалдырды.
Бұл екі жағдай К-ның жанашырлық сезімінің қаншалықты тапшы екенін дәлелдейді, өзі әшкереленбеу үшін ол басқаларға, тіпті олар жасөспірім балалар болса да, оңай жала жауып, құрбан ете салған.
Бірақ басқа бір мәселені НРД-мен түсіндіру мүмкін емес шығар, ол — К-ның хабарламаларында өте ашық және шектеулі ересектер мазмұнының көп болуы. Бұл ақпараттар тек төмен деңгейлі ғана емес, сонымен қатар ешқандай шекарасы жоқ еді. Оуэн мен оның отбасының пайымдауынша, бұл хабарламалар К ананың Оуэнге деген бір түрлі бұрмаланған сезімінің бар екенін аңғартқан. Оуэн өткен шақтағы кейбір детальдарды еске түсіріп, К ананың оған тым қатты қамқорлық көрсеткенін байқаған: тамақтанып отырғанда оның тәрелкесіндегі стейкті кесіп беруі, оның спорттық жарыстарының мінберінен әрдайым табылуы, тіпті ол айырылысып кеткеннен кейін де К ананың жиі өзі хабарласып, жағдайын сұрап тұруы.
Бұл әрекеттер ол кезде тым оғаш көрінбегенімен, шындық ашылғаннан кейін басқаша мәнге ие болғандай. Әсіресе хабарламадағы тұлға ересек қыз ретінде көрсетілгенде, сөйлеу мәнері, сөз саптауы мен мәселеге қарау тұрғысы Оуэннің қатарындағы адамға әдейі жақындатылған. Жасырын хабарламаларды алғаннан кейін жарты жылға жуық уақыт өткенде Лорен мен Оуэн шыдай алмай, бұл қарым-қатынасты тоқтату арқылы хабарлама жіберушінің тоқтауын үміт етіп, айырылысуға шешім қабылдады.
Бірақ олар айырылысса да, жасырын хабарламалар келе берді, бұл қарым-қатынас тек бір бастау ғана болғандай еді. Кейінірек Оуэн басқа қаладағы жарыста бір қызбен танысып, олар кездесе бастады. Алайда көп ұзамай ол қыздың анасына да жасырын хабарламалар келе бастады, таныс сөз саптауы мен ұқсас мазмұн Оуэннің жаңа қызымен қарым-қатынасын тез тоқтатуына мәжбүр етті, ол өзінің кесірінен басқа ешкімнің бұл шексіз мазалауға тап болуын қаламады.
Бұл детальдар К-ның жас қызға айналып, Оуэн үшін басқалармен бәсекелескенін көрсететін қорқынышты ықтималдықты құрайды — бұған өз қызы Лорен, сыныптасы Хлоя және Оуэннің жаңа қызы кіреді, тек бұл бәсекеде өз қызы әрдайым басты нысана болған, сондықтан желі қолданушылары оның қызына деген түсініксіз қастығын сипаттау үшін «ана мен қыз арасындағы бәсеке» деген терминді қолданды. Ал себебіне келсек, кейбір қолданушылар К ананың бір жыл бойы жұмыссыз болғанын, бірақ күйеуінің бұдан мүлдем хабарсыз болғанын, олардың некесінде бұрыннан проблема болғанын айтады.
Бұған мүлдем қарама-қайшы нәрсе — қызы Лореннің еркін иеленген жастық шағы, махаббаты, спорты мен оқуы еді. К бір уақытта бірнеше қысымға төтеп берген: жұмыссыздық әкелген экономикалық мазасыздық, айтуға қиын шынайы тығырық, жастың ұлғаюы әкелген өкініш және жылу жетіспейтін некелік қарым-қатынас.
Ал Хлояның күдігі толық сейілгеннен кейін, К ана тез арада екінші құрбандықты тапты, ол — Арианна (Arianna), ол да Лореннің сыныптасы, сонымен қатар Оуэннің бөлесі еді, оның үстіне оның Хлоямен бұрыннан келіспеушілігі бар болатын. К жас жұпқа бір сурет жіберді, онда Оуэн диванда жалғыз отырып, телефонына қарап отырған, сыртынан біреу байқатпай түсіріп алған сияқты. Ал ол уақытта Оуэн Рождестволық отбасылық отырыста болған, демек бұл суретті тек сол отырысқа қатысқан туыстары ғана түсіре алатын, ал сол күні дәл Арианна да сол жерде болған. Осылайша бұл сурет оған сілтейтін дәлелге айналды, оның жек көретіні, сондықтан жала жапқысы келгені анық еді. Осылайша Арианна да басты күдіктіге айналды, қалашық тұрғындарының сөзі, сыныптастарының сыбыры және полицияның қайталанатын сұрақтары оған ұзақ уақыттық психологиялық соққы қалдырды.
Бұл екі жағдай К-ның жанашырлық сезімінің қаншалықты тапшы екенін дәлелдейді, өзі әшкереленбеу үшін ол басқаларға, тіпті олар жасөспірім балалар болса да, оңай жала жауып, құрбан ете салған.
Бірақ басқа бір мәселені НРД-мен түсіндіру мүмкін емес шығар, ол — К-ның хабарламаларында өте ашық және шектеулі ересектер мазмұнының көп болуы. Бұл ақпараттар тек төмен деңгейлі ғана емес, сонымен қатар ешқандай шекарасы жоқ еді. Оуэн мен оның отбасының пайымдауынша, бұл хабарламалар К ананың Оуэнге деген бір түрлі бұрмаланған сезімінің бар екенін аңғартқан. Оуэн өткен шақтағы кейбір детальдарды еске түсіріп, К ананың оған тым қатты қамқорлық көрсеткенін байқаған: тамақтанып отырғанда оның тәрелкесіндегі стейкті кесіп беруі, оның спорттық жарыстарының мінберінен әрдайым табылуы, тіпті ол айырылысып кеткеннен кейін де К ананың жиі өзі хабарласып, жағдайын сұрап тұруы.
Бұл әрекеттер ол кезде тым оғаш көрінбегенімен, шындық ашылғаннан кейін басқаша мәнге ие болғандай. Әсіресе хабарламадағы тұлға ересек қыз ретінде көрсетілгенде, сөйлеу мәнері, сөз саптауы мен мәселеге қарау тұрғысы Оуэннің қатарындағы адамға әдейі жақындатылған. Жасырын хабарламаларды алғаннан кейін жарты жылға жуық уақыт өткенде Лорен мен Оуэн шыдай алмай, бұл қарым-қатынасты тоқтату арқылы хабарлама жіберушінің тоқтауын үміт етіп, айырылысуға шешім қабылдады.
Бірақ олар айырылысса да, жасырын хабарламалар келе берді, бұл қарым-қатынас тек бір бастау ғана болғандай еді. Кейінірек Оуэн басқа қаладағы жарыста бір қызбен танысып, олар кездесе бастады. Алайда көп ұзамай ол қыздың анасына да жасырын хабарламалар келе бастады, таныс сөз саптауы мен ұқсас мазмұн Оуэннің жаңа қызымен қарым-қатынасын тез тоқтатуына мәжбүр етті, ол өзінің кесірінен басқа ешкімнің бұл шексіз мазалауға тап болуын қаламады.
Бұл детальдар К-ның жас қызға айналып, Оуэн үшін басқалармен бәсекелескенін көрсететін қорқынышты ықтималдықты құрайды — бұған өз қызы Лорен, сыныптасы Хлоя және Оуэннің жаңа қызы кіреді, тек бұл бәсекеде өз қызы әрдайым басты нысана болған, сондықтан желі қолданушылары оның қызына деген түсініксіз қастығын сипаттау үшін «ана мен қыз арасындағы бәсеке» деген терминді қолданды. Ал себебіне келсек, кейбір қолданушылар К ананың бір жыл бойы жұмыссыз болғанын, бірақ күйеуінің бұдан мүлдем хабарсыз болғанын, олардың некесінде бұрыннан проблема болғанын айтады.
Бұған мүлдем қарама-қайшы нәрсе — қызы Лореннің еркін иеленген жастық шағы, махаббаты, спорты мен оқуы еді. К бір уақытта бірнеше қысымға төтеп берген: жұмыссыздық әкелген экономикалық мазасыздық, айтуға қиын шынайы тығырық, жастың ұлғаюы әкелген өкініш және жылу жетіспейтін некелік қарым-қатынас.
👍7
Осы салыстыру тұрғысында қорқыныш өрши бастаған — қызының тәуелсіз болуынан қорқу, жастық шаққа деген қызғаныш, басылған қажеттіліктер, бұл сезімдер соңында жасырын тұлға арқылы сыртқа шығу жолын тауып, қызын қорлау мен төмендету хабарламаларына және Оуэнмен арадағы шексіз мәтіндерге ұласқан.
Бірақ қандай психологиялық талдау жасалса да, бір шындық өзгермейді — бұл бір жылға созылған жасырын хабарламалар мазалауында К ана бірнеше құрбанның өміріндегі өшпес қорқынышты түске айналды. Полиция тінту ордерімен К-ның үйіне келген күннен бастап, оның күйеуі ажырасу процесін бастады, соңында ол қызының толық қамқорлық құқығын алды. Қызы кейінірек өзіне қайта-қайта келген «өл» деген хабарламалар туралы айтқанда, бір кездері шынымен солай істеу туралы ойланғанын мойындады.
Оуэн де күйзелістің шегіне жеткен, оның анасы Оуэннің кейде сезімін басқара алмай, тіпті агрессиялық импульстер көрсеткенін еске алды, бұл ұзақ уақыттық қорқыныш пен дәрменсіздіктен кейінгі шектен шыққан реакция еді.
2023 жылдың 26 сәуірінде жасырын хабарламалар ісі бойынша үкім шықты. Сот залында К ана егіліп жылап, өз әрекетінің барлық құрбандарға, соның ішінде қызына, Оуэннің отбасына және Хлояның отбасына әкелген зардабы үшін көпшілік алдында өкініш білдірді. Ол қатты ұялатынын, егер уақытты кері қайтару мүмкін болса, жасаған істерінің бәрін еш ойланбастан тартып алар едім деп айтты.
Ал К ананың қорғаушысы болса, дәстүрлі жолды таңдап, психикалық сараптама нәтижесі оның жүйке ауруымен ауыратынын, қазіргі уақытта емделіп жатқанын және тәрбиелеу курстарына қатыса бастағанын алға тартты. Солай болса да, судья үкім кесті:
К ана 19 айға бас бостандығынан айырылды, бұл кәмелетке толмаған баланы қудалау бабы бойынша қолдануға болатын ең жоғарғы жаза еді. Үкім оқылып жатқанда, көпті көрген судьяның өзі шыдай алмай: «Бұл өте қорқынышты іс, маған адам табиғатының ең ұсқынсыз жағын көрсетті, мен қандай ата-ана өз қызына осындай сөздер айта алатынын елестете алмаймын. Дәл осындай істер менің қызмет мерзімімнің аяқталып, зейнетке шығатыныммен ғана қуантып отыр», — деді.
Деректі фильмде тағы бір деталь бар, шығармашылық топ Лоренмен екі рет сұхбат жүргізген, бұл екі сұхбаттың арасы шамамен бір жыл. Біріншісі 2023 жылдың көктемінде, яғни үкім шыққан уақытта болған, ол кезде Лорен қатты тебіреніп, сөйлеп тұрып бірнеше рет жылап жіберді, ол әлі де анасын қатты жақсы көретінін, сыртқы ортаның не ойлайтыны маңызды емес екенін, анасының қасында болмауына шыдай алмайтынын айтты.
Ал екінші сұхбатта оның көзқарасы айтарлықтай өзгерген, ол: «Мен қазір оған сенгім келеді, бірақ қолымнан келмейтінін сеземін, мен ешқашан 'неге сол кезде менің өз өмірімді қиюымды қаладың?' деп сұрай алмаймын», — деді.
Мичиган штатының ресми жазбаларына сәйкес, К 2024 жылдың тамызында шартты түрде мерзімінен бұрын босатылды, бірақ 2026 жылдың 2 ақпанына дейін бақылауда болуы тиіс. Кінәні мойындау келісіміне сәйкес, оған дейін ол қызымен кездесе алмайды. Уақыт шкаласы бойынша есептесек, қазіргі таңда Лорен шамамен 18 жасқа толды, оның өмірінде жаңа парақ ашылды, ол енді қамқорлық құқығымен шектелмейді, өз таңдауын өзі жасай алады, тек оның анасын қайта қабылдай ма, жоқ па, ол өз еркінде.
Соңғы жылдары «ана мен қыз арасындағы бәсеке» (— әйелдер арасындағы бәсеке) деген сөз әлеуметтік желілерде жиі талқылана бастады. Бұл сөз ана мен қыз арасындағы кейбір нәзік шиеленістерді, тіпті ыңғайсыз сәттерді, қызғанышты, бақылауды, өкінішті сипаттау үшін қолданылады.
2023 жылы суға секіру чемпионы Тянь Лянның әйелі Е Ицянь бағдарламада отбасылық қарым-қатынас туралы айтқанда, күйеуінің қызын көбірек еркелететінін, бұл бәлкім қарама-қарсы жыныстардың тартылысынан шығар деп түсіндірді. Кейін ол үлкен дау тудырған сөз айтты: «Меніңше бәріміз әйелміз, мен сеңің қандай айла жасап тұрғаныңды білемін». Ол кезде қызы Синді небәрі 15 жаста еді, ал Е Ицянь оны «әйел» деп атады. Бәлкім, оның түпкі ойы қызының әкесіне еркелегенін қалжыңдап айту шығар, бірақ бұл қалжың көптеген желі қолданушыларына ыңғайсыз тиді, оның сөзі ана мен қыз арасындағы бәсеке ретінде түсіндірілді.
Бірақ қандай психологиялық талдау жасалса да, бір шындық өзгермейді — бұл бір жылға созылған жасырын хабарламалар мазалауында К ана бірнеше құрбанның өміріндегі өшпес қорқынышты түске айналды. Полиция тінту ордерімен К-ның үйіне келген күннен бастап, оның күйеуі ажырасу процесін бастады, соңында ол қызының толық қамқорлық құқығын алды. Қызы кейінірек өзіне қайта-қайта келген «өл» деген хабарламалар туралы айтқанда, бір кездері шынымен солай істеу туралы ойланғанын мойындады.
Оуэн де күйзелістің шегіне жеткен, оның анасы Оуэннің кейде сезімін басқара алмай, тіпті агрессиялық импульстер көрсеткенін еске алды, бұл ұзақ уақыттық қорқыныш пен дәрменсіздіктен кейінгі шектен шыққан реакция еді.
2023 жылдың 26 сәуірінде жасырын хабарламалар ісі бойынша үкім шықты. Сот залында К ана егіліп жылап, өз әрекетінің барлық құрбандарға, соның ішінде қызына, Оуэннің отбасына және Хлояның отбасына әкелген зардабы үшін көпшілік алдында өкініш білдірді. Ол қатты ұялатынын, егер уақытты кері қайтару мүмкін болса, жасаған істерінің бәрін еш ойланбастан тартып алар едім деп айтты.
Ал К ананың қорғаушысы болса, дәстүрлі жолды таңдап, психикалық сараптама нәтижесі оның жүйке ауруымен ауыратынын, қазіргі уақытта емделіп жатқанын және тәрбиелеу курстарына қатыса бастағанын алға тартты. Солай болса да, судья үкім кесті:
К ана 19 айға бас бостандығынан айырылды, бұл кәмелетке толмаған баланы қудалау бабы бойынша қолдануға болатын ең жоғарғы жаза еді. Үкім оқылып жатқанда, көпті көрген судьяның өзі шыдай алмай: «Бұл өте қорқынышты іс, маған адам табиғатының ең ұсқынсыз жағын көрсетті, мен қандай ата-ана өз қызына осындай сөздер айта алатынын елестете алмаймын. Дәл осындай істер менің қызмет мерзімімнің аяқталып, зейнетке шығатыныммен ғана қуантып отыр», — деді.
Деректі фильмде тағы бір деталь бар, шығармашылық топ Лоренмен екі рет сұхбат жүргізген, бұл екі сұхбаттың арасы шамамен бір жыл. Біріншісі 2023 жылдың көктемінде, яғни үкім шыққан уақытта болған, ол кезде Лорен қатты тебіреніп, сөйлеп тұрып бірнеше рет жылап жіберді, ол әлі де анасын қатты жақсы көретінін, сыртқы ортаның не ойлайтыны маңызды емес екенін, анасының қасында болмауына шыдай алмайтынын айтты.
Ал екінші сұхбатта оның көзқарасы айтарлықтай өзгерген, ол: «Мен қазір оған сенгім келеді, бірақ қолымнан келмейтінін сеземін, мен ешқашан 'неге сол кезде менің өз өмірімді қиюымды қаладың?' деп сұрай алмаймын», — деді.
Мичиган штатының ресми жазбаларына сәйкес, К 2024 жылдың тамызында шартты түрде мерзімінен бұрын босатылды, бірақ 2026 жылдың 2 ақпанына дейін бақылауда болуы тиіс. Кінәні мойындау келісіміне сәйкес, оған дейін ол қызымен кездесе алмайды. Уақыт шкаласы бойынша есептесек, қазіргі таңда Лорен шамамен 18 жасқа толды, оның өмірінде жаңа парақ ашылды, ол енді қамқорлық құқығымен шектелмейді, өз таңдауын өзі жасай алады, тек оның анасын қайта қабылдай ма, жоқ па, ол өз еркінде.
Соңғы жылдары «ана мен қыз арасындағы бәсеке» (— әйелдер арасындағы бәсеке) деген сөз әлеуметтік желілерде жиі талқылана бастады. Бұл сөз ана мен қыз арасындағы кейбір нәзік шиеленістерді, тіпті ыңғайсыз сәттерді, қызғанышты, бақылауды, өкінішті сипаттау үшін қолданылады.
2023 жылы суға секіру чемпионы Тянь Лянның әйелі Е Ицянь бағдарламада отбасылық қарым-қатынас туралы айтқанда, күйеуінің қызын көбірек еркелететінін, бұл бәлкім қарама-қарсы жыныстардың тартылысынан шығар деп түсіндірді. Кейін ол үлкен дау тудырған сөз айтты: «Меніңше бәріміз әйелміз, мен сеңің қандай айла жасап тұрғаныңды білемін». Ол кезде қызы Синді небәрі 15 жаста еді, ал Е Ицянь оны «әйел» деп атады. Бәлкім, оның түпкі ойы қызының әкесіне еркелегенін қалжыңдап айту шығар, бірақ бұл қалжың көптеген желі қолданушыларына ыңғайсыз тиді, оның сөзі ана мен қыз арасындағы бәсеке ретінде түсіндірілді.
👍7
Жақында актриса Ма Или де фильмді таныстыру кезінде осы сөзді қолданды, ол ана мен қыз қарым-қатынасы барлық ата-ана мен бала қарым-қатынасының ішіндегі ең қиыны болуы мүмкін екенін, өйткені ана мен қыз арасында бір уақытта махаббат пен қастық жүретінін және оның ішінде әйелдік бәсекенің де элементтері бар екенін ашық айтты. Оның сөзі де қызу талқыланды: кейбір адамдар бұны өте қисынсыз деп есептеп, «мен ана ретінде өз қызымнан қалай қызғанатынымды түсіне алмаймын, ана ретінде мен оның менен де сұлу, менен де табысты, менен де бақытты болуын және әлемдегі барлық жақсылыққа ие болуын қалаймын» деді. Бірақ кейбіреулер ашық түрде: «Мен ұл бала мен қыз баланы бөлмеймін, бірақ мен өз қызымды ұната алмаймын, бұның дұрыс емес екенін білемін, бірақ өз-өзімді тоқтата алмаймын», — деді.
Бұл сөздің трендке шығуы оның қаншалықты дәл екендігінде емес, оның нақты ана мен қыз қарым-қатынасында бар күрделі факторларды дөп басқандығында. Біздің түсінігімізде ана махаббаты су, күн мен ауа сияқты табиғи әрі шартсыз болуы керек деп есептелгенімен, шынайы өмірде аналар әулие емес, олар да шаршайды, ыңғайсыздық сезінеді, кейбір сәттерде өкінеді.
Олар әрине өз қыздарын жақсы көреді, бірақ махаббаттан тыс уақытта кейде түсініксіз сезімдер де болады. Тек көптеген жағдайларда олар бұны қылмысқа немесе К ана мен Лореннің басындағы қорқынышты түске айналдырмайды, олар бұны күнделікті өмірде басып тастайды, бұл жай ғана ренішті сөз, қысқа уақыттық реніш немесе ұрыс-керіс күйінде қалады. Бұндай шиеленіс пайда болған кезде, интернеттегі ең жиі кездесетін, салқын кеңес — «алдымен өзіңді жақсы көруді үйрен, ананың өз өмірі болуы керек».
Бірақ бұл сөздер кейбір аналардың отбасынан тыс жерде ешқашан тұрақты әрі құрметке ие тәуелсіз тұлғалық сипаты болмағандығы туралы шындықты ескермейді. Олар ұзақ уақыт бойы өз құндылықтарын қысып, қалауларын тұншықтырып, жұмысын құрбан етіп, өмірлерін тек жары мен ана рөліне байлап қойған болуы мүмкін.
Осылайша бір күні қызы өсіп, тәуелсіз бола бастағанда, анасы бұл рөлде өзінің енді таптырмас адам еместігін байқайды, ол тұлғалық күйреу сезімін «өз өміріңді сүр» деп айта салғандай оңай тұжырымдау мүмкін емес. Бұдан да күрделісі — ана мен қыз бірдей әлеуметтік бағалау жүйесін бөліседі, қызының өсу жолы анасының бұрын жүріп өткен іздерін басады: жастық шақ, сырт келбет, махаббат, назарда болу. Осылайша қызының құлпыруы кейбір сәттерде қуаныш емес, анасына бейсаналы түрде бір түрлі өкініш сезімін тудыруы мүмкін, қызының жастық шағы анасының қартаюы мен кейін шегінуін көрсететін айна іспетті болады.
Көптеген отбасылық құрылымдарда күйеуінің немесе әкенің рөлі ұзақ уақыт бойы сезімдік жағынан шеткері қалады, олар мүлдем жоқ емес, бірақ эмоциялық құндылық беру және қарым-қатынасты жөндеу жауапкершілігін сирек мойнына алады. Анасы осылайша отбасындағы барлық нәрсені көтеретін, күтетін, құрбан болатын, түсіністік танытатын жалғыз адамға айналады. Ал сезімнің салмағы ұзақ уақыт бойы тек ана мен қыз арасындағы бір ғана тізбекке түскенде, кез келген жеңілдетуге болатын шиеленіс шексіз үлкейіп кетуі мүмкін. Соңында, әрбір баланың махаббатпен өсуін және әрбір ананың жылылықпен қарсы алынуын тілейміз.
Қазақ қоғамы да осы сияқты істерге шынайы әділ қарай білуі керек. Егер тура осы оқиға Қазақстанда болған болса ше? Осыған мәні ұқсайтын-салдары мұнан да ауыр оқиға Қазақстанда болса, істің шешімі Американың шалғай ауылы Beal City-дегі сияқты болуы мүмкін бе?!
Сіз қалай қарайсыз?!
Жазба AI көмегімен реттелді.
Дайындаған:
Серікжан Біләшұлы
15:41
7 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
Бұл сөздің трендке шығуы оның қаншалықты дәл екендігінде емес, оның нақты ана мен қыз қарым-қатынасында бар күрделі факторларды дөп басқандығында. Біздің түсінігімізде ана махаббаты су, күн мен ауа сияқты табиғи әрі шартсыз болуы керек деп есептелгенімен, шынайы өмірде аналар әулие емес, олар да шаршайды, ыңғайсыздық сезінеді, кейбір сәттерде өкінеді.
Олар әрине өз қыздарын жақсы көреді, бірақ махаббаттан тыс уақытта кейде түсініксіз сезімдер де болады. Тек көптеген жағдайларда олар бұны қылмысқа немесе К ана мен Лореннің басындағы қорқынышты түске айналдырмайды, олар бұны күнделікті өмірде басып тастайды, бұл жай ғана ренішті сөз, қысқа уақыттық реніш немесе ұрыс-керіс күйінде қалады. Бұндай шиеленіс пайда болған кезде, интернеттегі ең жиі кездесетін, салқын кеңес — «алдымен өзіңді жақсы көруді үйрен, ананың өз өмірі болуы керек».
Бірақ бұл сөздер кейбір аналардың отбасынан тыс жерде ешқашан тұрақты әрі құрметке ие тәуелсіз тұлғалық сипаты болмағандығы туралы шындықты ескермейді. Олар ұзақ уақыт бойы өз құндылықтарын қысып, қалауларын тұншықтырып, жұмысын құрбан етіп, өмірлерін тек жары мен ана рөліне байлап қойған болуы мүмкін.
Осылайша бір күні қызы өсіп, тәуелсіз бола бастағанда, анасы бұл рөлде өзінің енді таптырмас адам еместігін байқайды, ол тұлғалық күйреу сезімін «өз өміріңді сүр» деп айта салғандай оңай тұжырымдау мүмкін емес. Бұдан да күрделісі — ана мен қыз бірдей әлеуметтік бағалау жүйесін бөліседі, қызының өсу жолы анасының бұрын жүріп өткен іздерін басады: жастық шақ, сырт келбет, махаббат, назарда болу. Осылайша қызының құлпыруы кейбір сәттерде қуаныш емес, анасына бейсаналы түрде бір түрлі өкініш сезімін тудыруы мүмкін, қызының жастық шағы анасының қартаюы мен кейін шегінуін көрсететін айна іспетті болады.
Көптеген отбасылық құрылымдарда күйеуінің немесе әкенің рөлі ұзақ уақыт бойы сезімдік жағынан шеткері қалады, олар мүлдем жоқ емес, бірақ эмоциялық құндылық беру және қарым-қатынасты жөндеу жауапкершілігін сирек мойнына алады. Анасы осылайша отбасындағы барлық нәрсені көтеретін, күтетін, құрбан болатын, түсіністік танытатын жалғыз адамға айналады. Ал сезімнің салмағы ұзақ уақыт бойы тек ана мен қыз арасындағы бір ғана тізбекке түскенде, кез келген жеңілдетуге болатын шиеленіс шексіз үлкейіп кетуі мүмкін. Соңында, әрбір баланың махаббатпен өсуін және әрбір ананың жылылықпен қарсы алынуын тілейміз.
Қазақ қоғамы да осы сияқты істерге шынайы әділ қарай білуі керек. Егер тура осы оқиға Қазақстанда болған болса ше? Осыған мәні ұқсайтын-салдары мұнан да ауыр оқиға Қазақстанда болса, істің шешімі Американың шалғай ауылы Beal City-дегі сияқты болуы мүмкін бе?!
Сіз қалай қарайсыз?!
Жазба AI көмегімен реттелді.
Дайындаған:
Серікжан Біләшұлы
15:41
7 Тамыз. 2026.
Уашиңтон. АҚШ.
❤19💯4⚡3