Tramp – agent «Krasnov»: eski fitna nazariyasi yangi tusda

Qozog‘iston KNB sobiq raisi Alnur Musaev yana bir bor Donald Trampning sovet davridayoq yollangani haqidagi nazariyani jonlantirdi. Uning aytishicha, 1987-yilda Tramp SSSR KGBning 6-boshqarmasi tomonidan «Krasnov» taxallusi ostida yollangan va shundan beri Moskva bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.

Musaevning ta’kidlashicha, maxsus xizmatlar dunyosida hamma narsa mumkin, hatto kelajakdagi superdavlat yetakchilarining yollanishi ham. U 2018 yilda ham shuni aytgan edi: Kreml yillar davomida Trampni hokimiyatga olib chiqqan, chunki u «yollanishga mukammal mos keladigan» shaxs.

Amerika elitalari, Musaevning fikriga ko‘ra, Moskvadan kelayotgan ta’sir darajasini tushunishadi, lekin buni ochiq tan olishmaydi – superdavlat maqomi bunga yo‘l qo‘ymaydi. Buning o‘rniga tergovlar, sud jarayonlari, matbuotdagi tanqidlar va Trampni janjalsiz yo‘qotish uchun ehtiyotkorona harakatlar olib borilmoqda.

Ta’kidlash joiz, Tramp va Rossiya atrofidagi fitna nazariyalari yangilik emas. OAV allaqachon unga tegishli kompromatlar, moliyaviy oqimlar va Trampning Moskvaga tashriflari haqida turli taxminlarni ilgari surgan.

Strategic Focus: Central Asia

Maxsutaliyev Rovshanbek (JIDU) tomonidan tayyorlangan “DeepSeek: Xitoy va AQSh o‘rtasidagi texnologik raqobat timsoli sifatida” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Yevropa tanlov oldida: AQShsiz qanday himoyalanish mumkin?
 
S.Pinxasova, siyosiy ekspert
 
AQShning Yevropadan chiqib ketishi ssenariysi keskin savolni kun tartibiga olib chiqmoqda: Rossiyaning o‘sib borayotgan harbiy qudrati sharoitida Yevropa mamlakatlari qit’aning mudofaasini o‘z zimmasiga olishga tayyormi?
 
Rossiya harbiy salohiyati
 
Ukrainadagi urush Rossiya armiyasi uchun qimmatga tushayotgan bo‘lsa-da, u son jihatdan ham, jangovar tajriba nuqtayi nazaridan ham sezilarli darajada mustahkamlandi. 2024-yil oxirida Ukrainada 700 000 ga yaqin rossiyalik harbiylar bor edi – bu 2022 yilgi ko‘rsatkichdan ancha ko‘p. Rossiya mudofaa sanoati ham kuchaytirildi: 2024-yilda 1 550 ta tank, 5 700 ta zirhli texnika va 450 ta artilleriya qurilmalari ishlab chiqarildi, 2022-yil bilan solishtirganda 220%, 150% va 435% o‘sdi. Shuningdek, Rossiya dronlar sohasida katta yutuqlarga erishib, Eron texnologiyalariga qaramlikni kamaytirdi.
 
Yevropa tahlilchilarining hisob-kitoblariga ko‘ra, Rossiya 3–10 yil ichida Yevropaga hujum qilishga tayyor bo‘lishi mumkin, 2025-yil yozida Belarusda o‘tkaziladigan “G‘arb-2025” harbiy mashg‘ulotlari esa rossiyalik qo‘shinlarning urush sharoitida ham yirik harbiy operatsiyalarni amalga oshirish qobiliyatini tekshirishga yordam beradi.
 
Yevropaning harbiy ehtiyojlari         
 
Yevropaning ustuvor vazifasi – Ukrainaga yordamni davom ettirish, chunki aynan uning armiyasi Rossiyani ushlab turgan asosiy kuch bo‘lib qolmoqda. Agar urush Ukraina uchun noqulay shartlar asosida tugasa, Rossiya o‘z armiyasini tez sur’atda kuchaytirib, barcha YI davlatlari uchun tahdid darajasini oshirishi mumkin.
 
Nazariy jihatdan AQSh harbiy yordamini to‘xtatsa, Yevropa 300 000 amerikalik harbiyning o‘rnini qoplashga majbur bo‘ladi, bu esa 50 ta yangi brigada tashkil etishni talab qiladi. Biroq, Yevropa armiyalari juda bo‘lingan: yagona qo‘mondonlik bo‘lmasa, ularning umumiy jangovar salohiyati tartibli amerikalik bo‘linmalarnikidan past bo‘lishi mumkin. Bu borada, yoki Yevropa qo‘shinlar sonini yana 300 000 ga oshirishi, yoki harbiy boshqaruv tizimini tezda isloh qilishi shart, deydi tahlilchilar.
 
Ishlab chiqarish va moliyaviy muammolar
 
Qayd etilishicha, Rossiyani samarali tiyib turish uchun Yevropa kamida 1 400 ta tank, 2 000 ta piyoda jangovar mashinasi va 700 ta artilleriya qurilmasi bilan ta’minlanishi lozim. Bundan tashqari, har yili 2 000 ta uzoq masofali dron ishlab chiqarish va 90 kunlik og‘ir janglar uchun kamida 1 million artilleriya snaryadi zaxirasini yaratish zarur.
 
Yevropa mudofaa xarajatlari hozirgi YAIMning 3,5% gacha oshirilishi talab qilinadi, bu esa yiliga €250 mlrd qo‘shimcha mablag‘ ajratishni anglatadi. Ushbu mablag‘ning yarmi YI miqyosida moliyalashtirilishi kerak. Yevropaning eng yirik iqtisodiyoti sifatida Germaniya o‘z mudofaa budjetini €80 mlrddan €140 mlrdgacha oshirishga va qo‘shinlarini yana 100 000 harbiy bilan kuchaytirishga majbur bo‘ladi.

Bu fonda ekspertlar quyidagi taxminlarni ilgari surishmoqda:

Birinchi, AQShning qaroridan qat’i nazar Yevropa o‘z mudofaasini kuchaytiradi.

Ikkinchi, qurol-yarog‘ va o‘q-dorilar hajmi oshirilishi maqsadida harbiy sanoat yirik miqyosda ishlab chiqarishga o‘tadi.

Uchinchi, bo‘lingan armiyalarning samaradorligi oshirish uchun NATO doirasida yagona Yevropa qo‘mondonligi yaratiladi.

To‘rtinchi, mudofaa uchun ajratiladigan mablag‘lar oshiriladi, bu asosan Germaniya va Sharqiy Yevropa davlatlari zimmasiga tushadi.

Umuman olganda, Yevropaning kelgusi yillardagi qat’iyati uning Rossiyaning ehtimoliy tajovuziga qarshi tura olish qobiliyatini belgilaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Afg‘oniston oziq-ovqat xavfsizligiga yangi tahdid: Amerika yordamining to‘xtatilishi
 
K.Abdullayev, siyosiy tahlilchi
 
Amerika gumanitar yordamining to‘xtatilishi 2025-yilda Afg‘onistonning oziq-ovqat barqarorligini xavf ostiga qo‘ymoqda. So‘nggi yillarda Vashington BMT gumanitar operatsiyalarining asosiy donorlaridan biri bo‘lib kelgan va har yili Afg‘onistonga taxminan $1 mlrd ajratgan. Biroq, yangi tashqi siyosiy sharoitda AQSh Kobulga bosim o‘tkazish uchun moliyaviy mexanizmlarini kuchaytirishga tayyor, bu esa mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
 
Gumanitar bo‘shliq va uning oqibatlari
 
2025-yilda Afg‘onistonning gumanitar ehtiyojlari $2,4 mrldga baholanmoqda, shundan 40% avval AQSh mablag‘lari hisobiga ta’minlangan. 2024-yilda esa BMT gumanitar operatsiyalarining umumiy byudjeti $3 mlrd bo‘lib, faqat $1,6 mlrd miqdorida moliyalashtirilgan. AQSh eng yirik donor sifatida ushbu mablag‘ning 46%ni ($736 mln) ajratgan. Shuningdek, oziq-ovqat xavfsizligi gumanitar rejaning 46%ni tashkil etib, unga $660 mln yo‘naltirilgan.
 
AQSh moliyalashtirishining to‘xtatilishi oziq-ovqat ta’minotidagi uzilishlarni keltirib chiqarishi aniq. 2025-yil yanvar oyidayoq afg‘on valyutasi 7,2% ga qadrsizlandi va inflatsiya o‘sdi, ayniqsa, import mahsulotlari bozorida. Bu esa ichki narxlarning oshishiga, transport va logistika xarajatlarining qimmatlashishiga olib keldi.
 
Qishloq xo‘jaligidagi o‘sish va importga bog‘liqlik
 
So‘nggi yillarda Afg‘oniston qishloq xo‘jaligida muhim yutuqlarga erishdi, xususan, bug‘doy hosildorligi 2,3 tonnaga yetdi. Tolibonning ko'knori ekinlarini bosqichma-bosqich g‘alla bilan almashtirish siyosati ichki ishlab chiqarishni oshirishga yordam berdi. 2024-2025 yillarda bug‘doy ishlab chiqarish 5,2 million tonnaga yetib, so‘nggi o‘n yillikdagi eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etdi.
 
Biroq shunga qaramay, Afg‘onistonning yillik bug‘doy iste’moli 9,1 mln tonnani tashkil etib, mamlakatning 40–50% oziq-ovqat ehtiyojlari hali ham import hisobiga ta’minlanmoqda. Ayniqsa, go‘sht-sut mahsulotlari va o‘simlik yog‘lari bo‘yicha mamlakatning tashqi bozorga bog‘liqligi yanada yuqori. Shu sababli, global oziq-ovqat narxlari o‘zgarishi ichki bozorlarga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
 
Geosiyosiy omillar: AQShning talabari va xavflarning ortishi
 
Mavjud vaziyat nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy omillar sababli chigallashmoqda. Vashington Afg‘onistonga yordam berishni Tolibon tomonidan AQShda qolgan qurollarni qaytarish sharti bilan bog‘lamoqda. Bugungi kunda Tolibon qo‘lida 78 ta harbiy samolyot, 40 ming zirhli texnika va 300 mingdan ortiq turli qurol-yarog‘ borligi aytilmoqda.

Mazkur masala bo‘yicha kelishuvning yaqin kelajakda amalga oshishi dargumon. Agar AQSh moliyalashtirishni butunlay to‘xtatsa, Germaniya va Shveytsariya kabi boshqa donorlarning (2024-yilda umumiy yordamning 8%ni tashkil etgan) mablag‘larini ham kamaytirishi natijasida mamlakat og‘ir gumanitar inqirozga duch kelishi mumkin.
 
Xulosa qilib aytganda, Amerikaning gumanitar yordamni to‘xtatishi Afg‘oniston oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda. Qishloq xo‘jaligidagi yutuqlarga qaramay, mamlakat hali ham importga qaram bo‘lib qolmoqda. Qisqa muddatda bu narxlarning oshishiga, uzoq muddatda esa ijtimoiy beqarorlikka olib kelishi mumkin.

Shunday sharoitda xalqaro gumanitar tashkilotlar va qo‘shni davlatlar Afg‘onistonga yordam ko‘rsatish strategiyasini qayta ko‘rib chiqishi zarur. Aks holda, kelgusi oylar ichida oziq-ovqat taqchilligi va inflyatsiya yanada kuchayishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Tramp va Ukraina: asr bitimi yoki geosiyosiy muvaffaqiyatsizlik?
 
M.Imomov, siyosiy ekspert
 
D.Trampning Oq uyga qaytishi bilan AQShning tashqi siyosati keskin o‘zgarishlarni boshdan kechiryapti. Vashington hozirgi kunda Ukrainadagi urushni Amerika uchun maksimal qulay shartlarda tugatish uchun harakat qilmoqda.
 
Yangi yondashuv uchta asosiy shaxs tomonidan shakllantirilmoqda: davlat kotibi Marko Rubio, milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchi Mayk Uolts va mudofaa vaziri Pit Hegset. Ular AQShning Yevropa xavfsizligidagi rolini qayta ko‘rib chiqish va  Amerikaning yetakchilik tushunchasini tubdan o‘zgartirishga bel bog‘lagan.
 
Tramp Zelenskiyga nisbatan chuqur shubha bilan qarab, Rossiya bilan Ukraina va Yevropani muzokaralardan chetda qoldirgan holda bevosita muloqot olib bormoqda. Birinchi qadam sifatida Rubioni Saudiya Arabistoniga Moskvadagi hamkasbi bilan uchrashuvga yubordi – bu Rossiyaning 2022-yilgi bosqinidan keyingi ilk yirik AQSh-Rossiya muloqoti hisoblanadi. Tramp ma'muriyati bu urushni yaxshilik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash emas, balki sof pragmatik manfaatlar nuqtai nazaridan baholaydi: AQSh buning evaziga nima oladi? Shu sababdan, Zelenskiyga qattiq shartlar qo‘yildi, jumladan, AQSh tomonidan ko‘rsatilgan harbiy yordam uchun kompensatsiya sifatida Ukrainadagi mineral resurslarga egalik qilish masalasi ko‘tarildi.
 
Yevropa esa AQSh yetakchiligiga odatlangan holda, yangi haqiqat bilan yuzlashmoqda. Tramp Yevropa Ittifoqidan Ukrainaga moliyaviy va harbiy yordamning asosiy qismini o‘z zimmasiga olishni talab qilmoqda, shuningdek, NATO oldidagi AQSh majburiyatlarini cheklashga harakat qilmoqda. Vashington Yevropaning eski qoidalariga o‘ynashni istamaydi va Rossiyaga qarshi sanksiyalarni bekor qilish ehtimoli bosim vositasi sifatida qo‘llanilmoqda.
 
Biroq, bunday strategiya katta xavflarni ham o‘z ichiga oladi. Agar Rossiya bilan muzokaralar muvaffaqiyatli yakunlanib, AQSh o‘z mavqeini saqlab qolgan holda mojarodan chiqib ketsa, bu Tramp uchun yirik geosiyosiy g‘alabaga aylanadi. Ammo Kreml vaziyatdan foydalanib, agressiyani davom ettirsa va Kiyev og‘ir ahvolga tushib qolsa, bu tarixiy mag‘lubiyat bo‘ladi va Vetnam hamda Afg‘onistondan qo‘shin chiqarish bilan bog‘liq sharmandali sahnalar bilan taqqoslanishi aniq.

G’arbiy alyans

Suriya uchun kurashda kim g‘olib bo‘ladi?
 
A.Qodirov, siyosiy ekspert
 
Asadlar sulolasining qulashidan so‘ng Suriya mintaqadagi asosiy o‘yinchilar uchun jang maydoniga aylandi. Turkiya Eronning zaiflashuvi va Rossiyaning aksariyat kuchlari chiqib ketganidan foydalanib, Damashqdagi yangi hukumatni o‘z manfaatlariga mos shakllantirishga harakat qilmoqda. Isroil esa Suriyaning Turkiya strategik forpostiga aylanishini to‘xtatish va o‘z ittifoqchilari – kurdlarni himoya qilishga intilmoqda.
 
Turkiya: patronaj orqali nazorat
 
Prezident Erdog‘an Suriyada o‘zining yordami bilan hokimiyatga kelgan guruhlarni yangi hokimyatni shakllantiradigan asosiy kuch sifatida ko‘radi. Uning asosiy maqsadlari quyidagilar:
 
Birinchi, 3 million suriyalik qochqinlarni o‘z vataniga qaytarish. Ekspertlar aytishicha, migrantlarning ko‘chirilishi Turkiyadagi ichki ijtimoiy tanglikni yumshatishga yordam beradi.
 
Ikkinchi, kurd separatizmini bostirish. Mazkur muammoni hal etish uchun Turkiya rahbariyati katta ehtimol bilan harbiy kuch ishlatadi.
 
Uchinchi, Suriya prezidenti Ahmad ash-Shar’a  bilan mudofaa paktini tuzish. Harbiy ittifoq Anqaraga Suriyada harbiy bazalar ochish va Suriya armiyasini tayyorlashda katta rol o‘ynashga imkon beradi.
 
 Yuqoridagi ssenariy Suriyani de-fakto Turkiya protektoratiga aylantiradi (bu yerda neousmoniylik doktrinasining amalga oshishini ko‘rishimiz mumkin). Biroq Turkiya to‘liq ustunlikka erishishi uchun Isroil, Misr va Arab monarxiyalarining qarshiligini yengib o‘tishi kerak bo‘ladi.
 
Isroil strategiyasi: kurdlarga tayanish va preventiv choralar
 
Ayni vaqtda Tel-Aviv o‘z strategiyasini uch yo‘nalishda olib boradi: 1) Suriya janubini nazoratga olish – bu Isroil hukumati tomonidan xavfsizlikni ta’minlash masalasi deb taqdim etilmoqda; 2) Kurdlar bilan hamkorlikni mustahkamlash – etnik ozchiliklar bilan hamkorlik Turkiya ta’siriga qarshi muvozanat o‘rnatish imkonini beradi; 3) Turkiya bilan to‘qnashuvga tayyorgarlik ko‘rish, ayniqsa Suriya shimolida.
 
Isroil fikricha, aynan uning harbiy zarbalari Eron ta’sirini va Hizbullohni zaiflashtirib, Asadning qulashi uchun qulay sharoit yaratdi. Shu sababli Isroil ham Suriya kelajagida o‘z o‘rniga ega bo‘lishi kerak deb hisoblaydi. Ammo Anqara bilan ochiq qarama-qarshilik Vashington bilan munosabatlarni murakkablashtirishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Suriya uchun kurashda kim g‘olib bo‘ladi? – davomi
 
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, bir qator taxminlarni ilgari surish mumkin:
 
Birinchidan, Erdog‘an Suriyada asta-sekin o‘z nazoratini kuchaytiradi, biroq Saudiya Arabistoni, Qatar va Misr pozitsiyalarini hisobga olib, ehtiyotkor yondashuvni tanlaydi. Turkiya islomiy demokratiya modelini Suriya kelajagi uchun eng maqbul variant sifatida targ‘ib qiladi.
 
Ikkinchidan, agar yangi Suriya hukumati radikal guruhlarni qurolsizlantirishni davom ettirsa va Eronga yaqinlashishdan qochsa, Isroil Turkiyaning yetakchiligini tan olishga majbur bo‘lishi mumkin.
 
Uchinchidan, AQSh ikkilanayotgan pozitsiyada qoladi – Isroil va kurdlarni qo‘llab-quvvatlash bilan birga, Turkiya bilan ochiq to‘qnashuvdan qochadi. Bu esa yashirin kelishuvlar va ta’sir doiralarining qayta taqsimlanishiga olib kelishi mumkin.
 
To‘rtinchidan, kurdlarning kelajagi noaniq qolaveradi – agar ular Suriyaning yaxlit qismi sifatida avtonom mintaqaga ega bo‘lishsa, Anqara bunga ko‘nika oladi. Ammo agar ular mustaqil davlat e’lon qilishga harakat qilsalar, bu yangi harbiy keskinlikni keltirib chiqarishi aniq.
 
Xulosa qilib aytganda, Suriya bugun Turkiya, Isroil va boshqa mintaqaviy o‘yinchilar strategik o‘yin zonasiga aylangan. Hozirgi sharoitda Anqara Suriya siyosatini shakllantirish uchun eng yaxshi pozitsiyada turibdi, va boshqa kuchlarni, jumladan Isroil, yangi reallikka moslashishga majbur qiladi.

Strategic Focus: Central Asia

Turkiyaning diniy ekspansiyasi
 
Turkiya o‘zining geosiyosiy manfaatlarini ilgari surish uchun diniy institutlardan faol foydalanmoqda. Anqaraning asosiy vositalaridan biri Diniy ishlar boshqarmasi (Diyanet) bo‘lib, u 2025-yilda Yevropa, Afrika va Osiyoni qamrab olgan xalqaro loyihalar uchun $3,7 mlrd ajratishni rejalashtirgan. Bundan tashqari, bu hududlarda siyosiy islomni yoyish uchun Islom payg‘ambarini qo‘llab-quvvatlash xalqaro tashkiloti (Uluslararası Peygamber Efendimizi Koruma ve Destekleme Heyeti, IOSPI) ham ishlatilmoqda, u “Musulmon birodarlar” bilan bog‘liq bo‘lib, Turkiyaning siyosiy tizimiga chuqur integratsiyalashgan.
 
Diyanet dastlab Turkiyada radikal harakatlarni nazorat qilish uchun tashkil etilgan edi, ammo Erdog‘an hokimiyatining 23 yillik boshqaruvi davomida u butun dunyodagi musulmon jamoalariga ta’sir o‘tkazadigan qudratli vositaga aylandi. Bugungi kunda uning asosiy faoliyati ta’lim dasturlarini yo‘lga qo‘yish, masjidlarni nazorat qilish va turk diniy mafkurasini targ‘ib qilishdan iborat.
 
Ayniqsa, Germaniyaga katta e’tibor qaratilgan bo‘lib, u yerda Diyanetning mahalliy bo‘linmasi Turk-Islom diniy ishlar ittifoqi (DİTİB) orqali har yili 75 nafar turk diniy fakultet bitiruvchisi Germaniyaga (Shimoliy Reyn-Vestfaliya hududida joylashgan DİTİB akademiyasi) ikki yillik o‘qishga jo‘natiladi, shundan so‘ng ular 10 yillik shartnoma asosida DİTİBga aloqador masjidlarda imom sifatida ishlaydi.
 
Biroq, Diyanet faoliyati G‘arb maxsus xizmatlarida xavotir uyg‘otmoqda. Germaniya va Avstriya Anqara bilan bog‘liq bo‘lgan ayrim masjidlarga oid tergovlarni boshladi, chunki ular muxolif faollarni kuzatishda ishtirok etayotganlikda gumon qilinmoqda.
 
Turkiyaning xorijdagi ta’sirini kengaytirishda IOSPI ham muhim rol o‘ynamoqda. Bu tashkilot 2021-yilda tashkil etilgan, uning bosh kotibi Muhammad al-Saghir Adolat va Taraqqiyot partiyasi bilan yaqin aloqaga ega bo‘lib, X ijtimoiy tarmog‘ida 1,6 mln kuzatuvchiga ega va faol ravishda siyosiy islom g‘oyalarini targ‘ib qiladi. IOSPI Erdog‘anni qo‘llab-quvvatlab, radikal qarashlarni ilgari suradi. Masalan, tashkilot Suriyada HTSh rahbari Ahmad ash-Shar’ani g‘alaba bilan tabriklab, mamlakatda shariat qonunlarini o‘rnatishga chaqirdi.
 
IOSPIning radikal guruhlar bilan aloqasi 2025-yil 4-fevral kuni Istanbulda o‘tkazilgan uchrashuvda tasdiqlandi. Manbalarga ko‘ra, tadbirni Turkiyaning diniy yetakchilaridan – Nurettin Yildiz tashkil qilgan bo‘lib, u qurolli jihodga chaqirgan va 2016-yilda Rossiya elchisini o‘ldirgan terrorchini ilhomlantirgan shaxs sifatida tanilgan. Ushbu yig‘ilishda Misr, Sudan va Mavritaniyadagi "Musulmon birodarlar" rahbarlari ham qatnashgan.
 
Kelgusi yillarda Diyanet orqali Turkiyaning ta’siri yanada kuchayishi kutilmoqda. Ta’lim tarmog‘ini kengaytirish, masjidlar va diniy markazlarni moliyalashtirish davom etadi. Uzoq muddatda bu Saudiya Arabistoni va Misr kabi an’anaviy islomiy ta’sir markazlari bilan kuch muvozanatini o‘zgartirishi mumkin. IOSPI va unga aloqador tashkilotlar Yevropa va Yaqin Sharqdagi musulmon jamoalar orasida radikal g‘oyalarni yoyish ehtimolini kuchaytiradi, bu esa ayniqsa yoshlar orasida ekstremistik guruhlar sonining o‘sishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, Yevropa Ittifoqi va AQSh Turkiyaning diniy tuzilmalari ustidan nazoratni kuchaytirishi, ayniqsa Germaniya, Fransiya va Belgiya singari davlatlarda yangi cheklovlar joriy qilishi mumkin.
 
Xulosa qilib aytganda, Turkiya Diyanet va unga bog‘liq tashkilotlarni "yumshoq kuch" strategiyasining asosiy vositasi sifatida ishlatib, Yevropa, Afrika va Osiyoda o‘z ta’sir doirasini kengaytirmoqda. G‘arb davlatlari allaqachon Anqaraning ekspansiyasiga qarshi choralar ko‘ra boshlagan, lekin milliardlab dollarlik budjetga ega bo‘lgan Diyanet o‘z ta’sirini kengaytirishda davom etmoqda, bu esa islom dunyosida kuchlar muvozanatini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.

@erontahlili

Diyanet – Turkiyaning diniy siyosat quroli

Diyanet, Turkiyaning diniy ishlari bo‘yicha markaziy instituti sifatida, mamlakat ichida ham, xalqaro miqyosda ham davlatning diniy siyosatini amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tashkilot butun Turkiya bo‘ylab 89 817 masjid ustidan nazorat o‘rnatib, diniy va ijtimoiy hayotga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

Diyanetning shtati 143 429 xodimdan iborat bo‘lib, ularning asosiy qismini imomlar tashkil etadi. Ular nafaqat diniy marosimlarni o‘tkazish, balki jamiyatda diniy tartibni saqlash orqali davlatning islomga oid siyosatini ilgari surish vazifasini ham bajaradilar.

Bundan tashqari, Diyanetning xalqaro miqyosdagi faoliyati Turkiyaning “yumshoq kuch” siyosatidagi o‘rnini tasdiqlaydi. Tashkilot xorijda 644 nafar xodimga ega bo‘lib, ularning 79 nafari doimiy, 565 nafari esa shartnoma asosida faoliyat yuritadi. Bu esa Anqaraning diniy diplomatiya strategiyasining bir qismi bo‘lib, Diyanet orqali Turkiya musulmon diasporalari bilan aloqalarni mustahkamlash va global ta’sirini kengaytirish yo‘lida harakat qilayotganini ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya iqtisodiy aloqalarining Markaziy Osiyo va Kavkaz mintaqasidagi kengayishi

S.Pinxasova, siyosiy ekspert

2024-yilda Rossiyaning qo‘shni davlatlar bilan savdo hajmi rekord darajada o‘sib, 15,5%ga oshdi va $66,3 mlrdga yetdi. Ushbu ko‘rsatkich Rossiyaning iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlashga intilayotganini va mintaqadagi davlatlar bilan integratsiya jarayonlari chuqurlashayotganini ko‘rsatadi.

Asosiy savdo hamkorlari orasida Qozog‘iston ($27,8 mlrd), Armaniston ($12,6 mlrd) va O‘zbekiston ($11,6 mlrd) yetakchi o‘rinni egalladi. Ushbu davlatlarning Rossiya bilan iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirishi bir necha omillar bilan bog‘liq:

1. Tovar va xizmatlar oqimining ortishi – Qozog‘iston va O‘zbekiston Rossiya uchun nafaqat muhim eksport bozori, balki Yevroosiyo iqtisodiy mintaqasidagi tranzit yo‘lagi sifatida ham strategik ahamiyat kasb etmoqda.

2. Geosiyosiy faktorlar – Rossiyaga qarshi sanksiyalar kuchayishi natijasida u yangi savdo marshrutlarini izlamoqda va qo‘shni davlatlar bilan iqtisodiy integratsiyani kengaytirishga e’tibor qaratmoqda.

3. Armanistonning rolini kuchaytirish – Yevropa va Rossiya o‘rtasida vositachilik qilayotgan Armaniston savdoni diversifikatsiya qilish orqali mintaqadagi ahamiyatini oshirmoqda.

Bundan tashqari, Ozarbayjon va Qirg‘izistonning Rossiya bilan savdosi mos ravishda 10% va 10,3% ga oshdi, natijada ular postsovet hududidagi Rossiyaning eng yirik savdo hamkorlari qatoriga qo‘shildi. Bu esa Moskvaning Kavkaz va Markaziy Osiyo mintaqasidagi iqtisodiy ta’siri kengayib borayotganini tasdiqlaydi.

Bu fonda quyidagilarni taxmin qilsak bo’ladi:

- Rossiya va Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiya yaqin yillarda yanada chuqurlashishi mumkin, ayniqsa, sanksiyalar fonida Rossiya uchun muqobil bozorlar ahamiyati ortib bormoqda.

- O‘zbekiston va Qozog‘istonning tranzit va ishlab chiqarish markazlariga aylanish ehtimoli kuchaymoqda.

- Rossiya o‘zining iqtisodiy aloqalarini mustahkamlash maqsadida mintaqa davlatlari bilan investitsiya loyihalarini kengaytirishi kutilmoqda.

Natijada, Rossiyaning Markaziy Osiyo va Kavkaz davlatlari bilan savdosi geosiyosiy o‘zgarishlarga moslashish jarayonida muhim rol o‘ynab, mintaqaviy iqtisodiy bog‘liqlikni yanada kuchaytirmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Tilavoldiyev Sanjar (JIDU) tomonidan tayyorlangan “Buyuk shaxmat taxtasi: haqiqiy hokimiyat kimda - Heartland yoki Rimland” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

@erontahlili tomonidan @stratfocusca uchun maxsus
 
Yaqin Sharq – 2025

Yaqin Sharqda kuchlar muvozanati yana o‘zgarmoqda. So‘nggi yigirma yillikda ta’sir uchun kurash Isroil va Eron o‘rtasida kechgan bo‘lsa, 2025-yilda yangi voqelik shakllanmoqda: sahnaga Anqara chiqmoqda. G‘azo urushi, Hizbullohning zaiflashishi va Suriyadagi Asad rejimining qulashi mintaqani qayta shakllantirib, yangi uch tomonlama (Isroil, Turkiya, Eron) raqobatni vujudga keltirdi.
 
Isroil va Turkiya o‘rtasidagi raqobat: to‘qnashuv muqarrar

Eronning zaiflashuvidan foydalangan Turkiya Isroil manfaatlariga zid ravishda Suriyada va Iroqda ta’sir doirasini kengaytirishga urinmoqda. Ammo 2025-yilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuv ehtimoli kam: Isroil shimolda kuchayib borayotgan sunniy tahdidini bartaraf etishga urinadi, Turkiya esa kurd separatizmini bostirish va Eronning Iroq-Suriya chegarasida ta’sirni qayta tiklashiga to‘sqinlik qilish bilan band bo‘ladi.
 
Isroil ichki siyosiy inqiroz ostonasida

G‘azodagi urushning faol bosqichi tugashi Isroil ichkarisida barqarorlik keltirmaydi. Aksincha, Tramp administratsiyasining mojaroni tugatish bo‘yicha bosimi o‘ng kuchlar va ularning raqiblari o‘rtasidagi kurashni keskinlashtiradi. G‘azo kelajagi va G‘arbiy Sohildagi beqarorlik Isroil siyosiy sahnasini yanada bo‘lib tashlaydi.
 
Eron: Tehronda hokimiyat uchun kurash

2025-yilda Eronda ichki siyosiy kurash asosiy jarayon bo‘ladi. Mintaqada ta’sirini yo‘qotgan va AQSh bilan kelishish zaruriyatiga duch kelgan rejim pragmatiklar va radikal mafkurachilar o‘rtasida ajralib ketadi. Natijada, armiya va Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi siyosiy tizimda yanada ko‘proq rol o‘ynay boshlaydi.
 
Arab davlatlari: ikki frontda urush.

Eron tahdidi pasayishi bilan arab davlatlari ikki asosiy masalaga e’tibor qaratadi: Turkiyaning mintaqaviy gegemon bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik va Isroil bilan muvozanatni saqlash. G‘azo tiklanishi va falastinliklar masalasi Misr va Iordaniya uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘ladi, chunki bu davlatlar har qanday mintaqaviy beqarorlikka juda ta’sirchan.
 
Rossiya: revanshga intilish

Asad rejimining qulashidan so‘ng Rossiyaning Suriyadagi ta’siri zaiflashdi, lekin Moskva hali ham o‘z imkoniyatlarini yo‘qotgani yo‘q. Uning Anqara va Tehron bilan aloqalari unga ta’sir doirasini saqlashga yordam beradi. Bundan tashqari, yangi sunniy islomiy elitalar tashqi yordamga muhtoj bo‘lganidan Kreml o‘z harbiy-dengiz bazalarini saqlab qolish uchun ulardan foydalanishga harakat qiladi. Eron bilan hamkorlik esa Boku va Tel-Aviv o‘rtasidagi yaqin munosabatlar fonida Ozarbayjonga bosim o‘tkazish strategiyasida muhim rol o‘ynaydi.
 
Xulosa

2025-yilda Yaqin Sharq ko‘p tomonlama raqobatning yangi bosqichiga kiradi. Isroil va Turkiya manfaatlar to‘qnashuviga tayyorlanmoqda, Eron ichki inqiroz va tashqi kelishuv o‘rtasida muvozanat saqlashga harakat qiladi, arab davlatlari esa ikkita asosiy raqibiga qarshi strategiya ishlab chiqmoqda. Rossiya o‘z ta’sirini saqlab qolishga urinmoqda. Mintaqa yangi ittifoqlar, kutilmagan hamkorliklar va beqarorlik to‘lqinlariga guvoh bo‘ladi.

O‘jalon qurolni tashlashga chaqirdi: endi nima bo‘ladi?
 
Kurdiston Ishchilar Partiyasi (KIP) yetakchisi Abdullah O‘jalonning qurolli kurashni to‘xtatish va tashkilotni tarqatib yuborish haqidagi bayonoti Turkiya va Yaqin Sharq siyosatidagi eng shov-shuvli yangiliklardan biriga aylandi. Ammo bu qadam ortida faqat KIP emas, balki butun mintaqadagi kurd siyosatining kelajagini belgilashi mumkin bo‘lgan murakkab savollar yotibdi.
 
Turkiya va kurdlar: tinchlik sari qadammi yoki siyosiy manevr?
 
1999-yildan beri qamoqda saqlanayotgan O‘jalon qurolli kurash ma’nosiz bo‘lib qolganini va demokratik yechim – yagona mumkin bo‘lgan yo‘l ekanini ta’kidladi. Biroq, Anqara KIPning tarqatilishi evaziga qanday real imtiyozlar taklif qilishga tayyorligi hali ham noma’lum. Hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasi (AK PARTİ) vakillari hozircha faqatgina jangarilar qurolni tashlashi kerakligini qayd etib, aniq siyosiy kafolatlar borasida hech qanday ishora bermadi.
 
Suriyadagi kurd siyosatining kelajagi

Muhimi shundaki, O‘jalonning chaqirig‘i faqat KIPga tegishli, Suriyadagi kurd harakatlari, jumladan, Suriya Demokratik Kuchlari (SDK) bundan ozod. SDK yetakchisi Mazlum Kobane uning kuchlari bu bayonotga aloqador emasligini aniq bildirdi. Bu esa qarama-qarshi vaziyatni yuzaga keltiradi: Anqara KIP bilan tinchlikka erishishi mumkin, lekin suriyalik kurdlarga bosimni davom ettirishi ehtimoli yuqori. Turkiya hukumati allaqachon qariyb o‘n yildan beri shimoliy Suriyadagi o‘zini o‘zi e’lon qilgan muxtoriyatga qarshi harbiy harakat olib bormoqda, O‘jalon esa ularning kelajagi haqida aniq fikr bildirmadi.
 
Reaksiya: g‘alaba yoki tushkunlik?
 
E’lon kurdlar orasida turlicha his-tuyg‘ularni keltirib chiqardi: Diyorbakir ko‘chalarida ham quvonchli, ham qayg‘uli onlar kuzatildi. Ko‘plar O‘jalon hech qanday real kafolatlar olmasdan juda katta yon berish qilganidan xavotirda. Turkiyaning millatchi muxolif partiyalari allaqachon har qanday murosaga erishish harakatlariga qarshilik ko‘rsatishga va’da berishgan, hukmron partiya esa bu bayonotdan 2028-yilgi saylovlar oldidan o‘z pozitsiyalarini mustahkamlash uchun foydalanishi mumkin.
 
Asosiy muammolar: tashkilot haqiqattan ham tarqatiladimi yoki bu navbatdagi tanaffusmi?
 
Qurolni tashlash haqidagi chaqiriqlar jiddiy ko‘rinadi, lekin ularni amalga oshirish hali ham noaniq. Manbalarga ko‘ra, Turkiya zo‘ravonlikka aloqador bo‘lmagan jangarilar uchun amnistiya taklif qilishi mumkin, Iroqdagi Kurdiston mintaqaviy hukumati esa KIPning yuqori lavozimli kadrlariga boshpana berishga tayyor. Ammo bunday qarorlar aniq kelishuvlar va xavfsizlik kafolatlarini talab qiladi, hozircha esa bunday kafolatlar mavjud emas.
 
Umuman olganda, O‘jalonning bayonoti – kurd muammosining yakuni emas, balki murakkab siyosiy o‘yinning yangi bo‘limi. Anqara KIPni zaiflashtirish va shu bilan birga kurd harakatlarini bo‘lib tashlash imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Kurdlar esa oldinda muhim tanlov oldida turibdi: murosaga borish yoki kurashni davom ettirish. Eng asosiy savol – Turkiya hukumati haqiqatan ham yechim izlayaptimi yoki bu shunchaki navbatdagi saylov oldi o‘yinimi?

@erontahlili

Afg‘oniston xavfsizligi bo‘yicha muhim tahlil!

Hurmatli kuzatuvchilar, Islomxon Gafarovning (JIDU, IXTI) Afg‘oniston xavfsizligi masalalariga bag‘ishlangan tahliliy hisoboti Germaniyaning Fridrix Nauman jamg‘armasi tomonidan chop etildi.

Ushbu hujjat besh asosiy bo‘limdan iborat bo‘lib, unda Afg‘onistonda yuz bergan voqealar rivoji (AQSh qo‘shinlari kirishidan to bugungi kungacha) batafsil tahlil qilingan.

Hujjatning afzalliklari:
✅ Afg‘oniston bo‘yicha tezkor va tizimli ma’lumot
✅ Mintaqadagi xavfsizlik dinamikasi bo‘yicha tahliliy yondashuv
✅ So‘nggi yillardagi voqealar rivojini tushunish uchun mukammal qo‘llanma

Mavzuga qiziqqanlar uchun ajoyib manba! Afg‘onistonning xavfsizlik landshafti bo‘yicha aniq va faktlarga asoslangan tahlilni o’qishga taklif qilamiz!

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Ramazon oyi muborak bo‘lsin!

Aziz do’stlar, sizlarni mo‘tabar va fazilatli Ramazon oyining kirib kelishi bilan samimiy muborakbod etamiz! Ushbu sharafli oy har bir xonadonga tinchlik, baraka va mehr-oqibat olib kelsin.

Ramazon – bu nafaqat ro‘za tutish, balki sabr-qanoat, mehr-rahm, ezgulik va birdamlikni ulug‘laydigan oy. Ushbu muborak kunlarda qilayotgan ibodat va duolarimiz qabul bo‘lsin, yuraklarimiz ezgulik bilan to‘lsin!

Alloh barchamizga bu oyda sabr-matonat, salomatlik va rizq-ro‘zimizning ziyodasini ato qilsin. Yurtimiz tinch, xalqimiz farovon bo‘lsin!

Strategic Focus: Central Asia

Tramp va Zelenskiy uchrashuvi: Ukraina foydasiga burilishmi?

Jon Herbst, AQShning Ukrainadagi sobiq elchisi

24-fevral, Rossiyaning Ukrainaga to‘liq bosqini boshlanganining uchinchi yilligi kunida, Kiyev xalqaro diplomatiyaning markaziga aylandi. Yevropa va Kanada yetakchilari poytaxtga tashrif buyurib, Kiyevga o‘z qo‘llab-quvvatlovini namoyish etdi. Ammo bu fonda AQSh rasmiy vakillarining yo‘qligi ayniqsa e’tiborga molik edi. Shunga qaramay, Vashington muhokamalar markazidagi asosiy o‘yinchi bo‘lib qolmoqda.

Tramp va Ukraina: kutilmagan burilish

Fevral oyidan boshlab Donald Tramp ma’muriyati AQShning Ukraina va Rossiyaga nisbatan yondashuvini tubdan o‘zgartirdi. Eng e’tiborli qadamlar quyidagilardan iborat: 1) Ukraina va Yevropa ishtirokisiz Rossiya bilan tinchlik muzokaralarini boshlash; 2) AQSh va Moskva o‘rtasida yangi “reset” (aloqalarni qayta tiklash) tashabbusi; 3) Zelenskiyni avtoritar rahbar sifatida ko‘rsatish va urush boshlanishida ayblash; 4) Rossiyani tajovuzkor deb tan olmaslik va BMTda Moskva bilan hamkorlik qilish; 5) AQSh qo‘shinlarini Ukrainaga joylashtirishni istisno qilish va Ukrainani NATOga qo‘shish masalasini kun tartibidan olib tashlash.

Bu chora-tadbirlar Ukraina matbuoti va ekspertlari tomonidan keskin tanqidga uchradi. Biroq rasmiy Kiyev bundan tashvishlanish bilan bir qatorda yangi imkoniyatlarni ham ko‘ra oldi. Ukraina Yevropa va Kanada bilan hamkorlikni chuqurlashtirishni jadallashtirdi, bu esa yangi harbiy yordam va’dalariga sabab bo‘ldi.

Strategik resurs: minerallar bitim vositasiga aylanmoqda

Ukraina AQSh bilan aloqalarini qayta shakllantirishda muhim resurslardan biri sifatida kam uchraydigan va strategik minerallarni taklif qildi. Xitoy bu minerallarni qayta ishlashda jahon bozorida yetakchi hisoblanadi va ta’minot zanjirlarini bosim vositasi sifatida ishlatmoqda. Shu bois AQSh tezkor tarzda yangi yetkazib beruvchilar izlamoqda.

Prezidentlikning ilk oyida Tramp AQSh moliya vaziri Skott Bessentni Kiyevga yuborib, tabiiy resurslar bo‘yicha shartnoma taklif qildi. Ukraina dastlabki taklifni rad etib, o‘z shartlarini ilgari surdi. Muzokaralar ikki hafta ichida yakunlandi va 28-fevral kuni Zelenskiyning Oq uyga tashrifiga olib keldi.

Yevropa qo‘shinlari Ukrainaga kirmoqdami?

Kiyev faqat iqtisodiy shartnomalar bilan cheklanib qolmadi. Zelenskiy Yevropa davlatlari tomonidan Ukrainaga 30 000 askar joylashtirish taklifini qo‘llab-quvvatladi. Fransiya va Britaniya ushbu tashabbus bo‘yicha muzokaralarni boshladi, Tramp esa bunga norasmiy rozilik berdi.

Biroq Kreml o‘z pozitsiyasini o‘zgartirgani yo‘q. Putin har qanday Yevropa qo‘shinlarini qabul qilmasligini va Ukraina G‘arb qurollari bilan ta’minlanishini qabul qilmasligini ta’kidladi. Bundan tashqari, Moskva tinchlik bitimi doirasida Ukraina Rossiya nazorati ostida bo‘lmagan qo‘shimcha hududlarni topshirishini talab qilmoqda.

Zelenskiy va Tramp uchrashuvi nimani anglatadi?

Vashingtondagi uchrashuv Ukraina uchun muhim burilish nuqtasi bo‘lishi mumkin. Bu voqea kuchlar muvozanati qanday tez o‘zgarayotganini ko‘rsatmoqda: ikki hafta oldin Tramp Putin bilan uchta uchrashuv o‘tkazish imkoniyati haqida gapirgan edi, endi esa Kiyev Oq uy muzokaralarining markazida turibdi.

Ukraina diplomatik manevrlarini davom ettirmoqda, ammo qanday shartlarda murosaga borishi hozircha noaniq. Biroq bir narsa aniq: Kiyev tashabbusni qo‘lga oldi, Yevropa esa unga yanada faol yordam berishga tayyor. Bu esa Ukrainaga o‘z mustaqilligi va xavfsizligini mustahkamlash uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda.

Strategic Focus: Central Asia