АҚШда Барак Обаманинг 2009–2013 йиллардаги биринчи президентлик муддати “Obama’s First Administration (маъмурият)” деб аталади. 2013–2017 йиллардаги иккинчи муддати эса Обаманинг 2-маъмурияти ҳисобланади. Ҳозирги Дональд Трамп президентлиги эса “Трампнинг 2-маъмурияти” деб аталади. Умид қиламизки, Трампнинг 3-маъмурияти бўлмайди.

Шу мантиқдан келиб чиқиб қараганда, бизда сўнгги пайтлар оммалашаётган “1-маъмурият” атамасини ишлатиш қанчалик тўғри?

🤷‍♂ Otabek Akromov | PhD Bio ANU

Turkiy Davlat Tashkiloti doirasida iqtisodiy integratsiyaning yangi bosqichi

Bugungi geosiyosiy reallik shuni ko‘rsatmoqdaki, dunyo yangi kuchlar muvozanati bosqichiga kirib bormoqda. Rossiya-Ukraina urushining cho‘zilishi, Yaqin Sharqdagi keskinlik, AQSH va Isroilning Eronga nisbatan bosim siyosati hamda global logistika tizimlarining fragmentatsiyasi xalqaro munosabatlarda yangi regional markazlarning shakllanish jarayonini tezlashtirdi. Aynan shunday murakkab sharoitda Markaziy Osiyo Yevroosiyodagi strategik qarorlar qabul qilinadigan mustaqil geosiyosiy makonga aylanmoqda. Ushbu transformatsiyaning markazida esa aynan Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan boshlangan ochiq va integratsion siyosat turibdi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashabbusi bilan mintaqada ishonch muhiti tiklandi, chegaralar ochildi, savdo va transport aloqalari faollashdi hamda turkiy integratsiya real siyosiy-iqtisodiy platformaga aylandi. Ushbu transformatsiyada O‘zbekiston va uning Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) doirasidagi faoliyati alohida ahamiyat kasb etmoqda.

2026-yil 15-may kuni Qozog‘istonning Turkiston shahrida bo‘lib o‘tadigan TDT sammiti global geosiyosiy turbulensiya fonida turkiy davlatlarning siyosiy konsolidatsiyasi va iqtisodiy integratsiyasi yangi bosqichga chiqqanini ko‘rsatadigan strategik burilish nuqtasi hisoblanadi. Bugungi sharoitda TDT endi faqat madaniy hamkorlik instituti sifatida emas, balki Yevroosiyoda alternativ logistika yo‘laklari, sanoat kooperatsiyasi va kollektiv iqtisodiy xavfsizlik mexanizmlarini shakllantirayotgan yangi regional blok sifatida ko‘rilmoqda. Bu jarayonning eng faol drayverlaridan biri esa aynan Toshkent bo‘lib qolmoqda.

O‘zbekistonning ushbu jarayondagi roli esa sezilarli ravishda kuchaydi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan pragmatik tashqi siyosat kursi tufayli TDT deklarativ maydondan amaliy integratsiya modeliga o‘ta boshladi. Sh.Mirziyoyev davriga qadar turkiy birlik ko‘proq ramziy va madaniy format bilan cheklanib qolgan bo‘lsa, bugun u iqtisodiyot, transport, investitsiya va sanoat kooperatsiyasiga tayangan real geoiqtisodiy platformaga aylanmoqda. Bugungacha O‘zbekiston tomonidan tashkilot doirasida ilgari surilgan 116 ta tashabbusning yarmidan ortig‘i amaliy ijroga tatbiq etilgani Toshkentning mintaqaviy integratsiyaga strategik yondashayotganini ko‘rsatadi. Bu faktning o‘ziyoq bugungi turkiy faollashuv tasodifiy emas, balki rasmiy Toshkent siyosatining tizimli natijasi ekanini tasdiqlaydi. Ushbu tashabbuslarning asosiy mohiyati - tashqi geosiyosiy bosimlar kuchaygan bir paytda Markaziy Osiyoning iqtisodiy subyektligini saqlab qolish, mintaqani tashqi logistika va xavfsizlik shoklaridan himoya qilishdan iborat.

Iqtisodiy ko‘rsatkichlar ham bu jarayon tasodifiy emasligini ko‘rsatmoqda. 2025-yil yakunlariga ko‘ra O‘zbekistonning TDT davlatlari bilan savdo aylanmasi 10,8 milliard dollarga yetib, 9,6 foizga o‘sdi. Bu raqamlar global iqtisodiyotdagi sekinlashuv va sanksion bosimlar fonida alohida e’tiborga loyiq. Turkiya bilan 2 137 ta qo‘shma korxona va 3,2 milliard dollarlik investitsiya portfeli, Qozog‘iston bilan esa 1 212 ta korxona hamda 5 milliard dollarlik savdo hajmi shakllangani TDT makonida yangi sanoat zanjirlari paydo bo‘layotganini anglatadi. 2026-yil boshiga kelib TDT kapitali ishtirokidagi jami 4 352 ta korxonaning faoliyat yuritayotgani esa turkiy integratsiya endi siyosiy shior emas, balki real iqtisodiy platformaga aylanganini tasdiqlaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Zamonaviy geosiyosiy sharoitda logistika masalasi alohida strategik ahamiyat kasb etmoqda. Rossiya-Ukraina urushi shimoliy tranzit yo‘laklarini xavf ostida qoldirdi, Eronga nisbatan kuchayib borayotgan bosim esa janubiy koridorlarning barqarorligiga savollar tug‘dirmoqda.

Shu fonda O‘zbekiston “O‘rta yo‘lak” - Middle Corridor tizimining markaziy bo‘g‘inlaridan biriga aylanmoqda. Qozog‘iston orqali temir yo‘l bilan 19,6 million tonna yuk tashilgani, Qirg‘iziston bilan eksport tashuvlari hajmi ikki barobarga oshgani, Ozarbayjon bilan esa ittifoqchilik to‘g‘risidagi bitim imzolangani Toshkentning Sharq va G‘arbni bog‘lovchi xavfsiz logistika xabiga aylanish strategiyasini ko‘rsatmoqda. Bu strategiyaning asosiy arxitektori sifatida Shavkat Mirziyoyev mintaqani global transport xaritasiga qayta joylashtirishga muvaffaq bo‘ldi. Chunki XXI asrda transport koridorlarini nazorat qilgan davlatlar mintaqaviy ta’sir instrumentlariga ham ega bo‘ladi.

TDT doirasidagi hamkorlik faqat a’zo davlatlar bilan cheklanib qolayotgani yo‘q. Kuzatuvchi davlatlar bilan aloqalar ham yangi geoiqtisodiy konfiguratsiyani shakllantirmoqda. Turkmaniston bilan “Shovot–Dashoguz” savdo zonasi orqali tovar ayirboshlash hajmining 1,203 milliard dollarga yetgani Markaziy Osiyo ichki iqtisodiy bog‘liqligi kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. Vengriyaning Sirdaryodagi 165 million dollarlik parrandachilik klasteri va “Yangi Toshkent” infratuzilma loyihasiga yo‘naltirilgan 59 million dollarlik investitsiyasi esa TDT platformasi orqali Yevropa texnologiyalari va kapitalini mintaqaga jalb qilish mexanizmi shakllanayotganini anglatadi.

Eng muhim jihat shundaki, bugungi TDT integratsiyasi geosiyosiy romantizm emas. Bu - global beqarorlik sharoitida iqtisodiy xavfsizlik, logistika mustaqilligi va siyosiy subyektlikni saqlab qolish strategiyasidir. Markaziy Osiyo uzoq vaqt davomida yirik kuchlar o‘rtasidagi geosiyosiy "raqobat hududi” sifatida qaralgan bo‘lsa, hozir mintaqa asta-sekin mustaqil qaror qabul qiluvchi makonga aylanmoqda. Va aynan Prezident Mirziyoyevning ochiq regional siyosati ushbu tarixiy transformatsiyaga start berdi. Turkiston sammiti aynan shu transformatsiyaning navbatdagi bosqichi sifatida tarixga kirishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Dunyo siyosatida tobora yaqqol ko‘rinayotgan asosiy tendensiyalardan biri - AQSh va Xitoy o‘rtasidagi strategik raqobatning keskinlashib borayotganidir. Pekindagi oliy darajadagi uchrashuv natijalari shuni tasdiqladiki, ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar endi oddiy diplomatik raqobat darajasidan chiqib ketgan. “Strategik hamkorlik” modeli amalda yakunlanib, uning o‘rnini “tizimli qarama-qarshilik” egallamoqda. Bu esa dunyo iqtisodiyoti va xalqaro xavfsizlik tizimiga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Muzokaralarning markazida aynan Tayvan masalasi turgani ham bejiz emas. Chunki Pekin uchun Tayvan oddiy hududiy masala emas, balki “Yagona Xitoy” tamoyilining asosiy ramzi va milliy suverenitetning qizil chizig‘i hisoblanadi. Si Szinpinning ushbu mavzuni birinchi bo‘lib ko‘tarishi Xitoyning bu boradagi qat’iy pozitsiyasini yana bir bor namoyish etdi. AQSh esa bir tomondan Tayvanni qo‘llab-quvvatlash orqali Tinch okeanidagi ta’sirini saqlab qolishga urinayotgan bo‘lsa, boshqa tomondan Pekin bilan ochiq harbiy to‘qnashuvdan qochishga harakat qilmoqda. Bu holat Vashingtonning iqtisodiy manfaatlari va harbiy-siyosiy majburiyatlari o‘rtasida murakkab muvozanat izlayotganini ko‘rsatadi.

So‘nggi yillardagi eng muhim o‘zgarishlardan biri - AQShning Xitoyga bosim o‘tkazish vositalari avvalgidek samarali ishlamayotgani bilan bog‘liq. Savdo urushlari, texnologik sanksiyalar va yarimo‘tkazgichlar bo‘yicha cheklovlar Pekinni zaiflashtirish o‘rniga, aksincha, uni ichki resurslarga tayanishga undadi. Xitoy ichki bozorni mustahkamladi, texnologik mustaqillikni jadallashtirdi va Global Janub davlatlari bilan yangi iqtisodiy-siyosiy ittifoqlarni kengaytirdi. Natijada Pekin endi Vashington bilan “bo‘ysunuvchi tomon” sifatida emas, balki “teng kuch markazi” sifatida muloqot qilish darajasiga chiqmoqda.

Shu nuqtada Si Szinpin tilga olgan “Fukidid tuzog‘i” tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi. Tarixiy jihatdan bu dominant davlat va yuksalayotgan yangi kuch o‘rtasidagi muqarrar to‘qnashuv xavfini anglatadi. Pekinning ushbu iborani ishlatishi AQShga berilgan strategik signal sifatida qabul qilinmoqda. Xitoy aslida Vashingtonga yangi voqelikni tan olishni, ya’ni dunyo endi bir qutbli emasligini qabul qilishni taklif qilmoqda. Bu orqali Pekin harbiy mojarosiz o‘zining iqtisodiy va siyosiy ta’sirini legitimlashtirishni maqsad qilgan.

Jarayonning yana bir muhim jihati shundaki, ikki davlatning tashqi siyosati tobora ko‘proq ichki siyosiy ehtiyojlarga bog‘lanib bormoqda. Tramp uchun Xitoyga nisbatan qat’iy ritorika - “Amerika birinchi” siyosatining elektorat oldidagi isboti bo‘lsa, Si Szinpin uchun tashqi bosimga bo‘yin egmaslik milliy g‘urur va Kommunistik partiya barqarorligining asosiy elementi hisoblanadi. Shu sababli ham tomonlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik faqat geopolitik emas, balki ichki legitimatsiya vositasiga ham aylanmoqda.

Umuman olganda, Pekindagi muzokaralar dunyo kutgan “buyuk kelishuv”ga olib kelmadi. Texnologiya, xavfsizlik, mafkura va geosiyosiy ta’sir masalalaridagi ziddiyatlar shu qadar chuqurki, ularni qisqa muddatli diplomatik muzokaralar orqali hal qilishning imkoni yo‘q. Hozir shakllanayotgan model - bu “nazorat ostidagi raqobat” modelidir. Ya’ni tomonlar ochiq urushdan qochishga harakat qiladi, biroq strategik qarama-qarshilik baribir davom etadi.

Aslida Pekin uchrashuvi tinchlik shartnomasi emas, balki uzoq muddatli “sovuq raqobat” uchun yangi o‘yin qoidalarini belgilashga qaratilgan birinchi jiddiy urinish bo‘ldi. Dunyo esa asta-sekin aynan mana shu yangi ikki qutbli va doimiy raqobat sharoitiga moslashishga majbur bo‘lmoqda.

Strategic Focus: Atlantic

Kreml hali ham Rossiya–Xitoy tandemini G‘arbga qarshi global qarshilik markazi sifatida ko‘rsatishga urinmoqda, biroq real siyosiy dinamika bu munosabatlarda Moskva tobora zaiflashib, Pekinga qaram holatga tushib borayotganini ko‘rsatmoqda.

Putinning Xitoyga tashrifi sanalari hamon noaniq qolayotgani bejiz emas. Bu, avvalo, tashabbus va siyosiy nazorat Pekin qo‘lida ekanining indikatori. Bugungi sharoitda Kreml uchun Si Szinpin bilan uchrashuv tashqi siyosiy legitimlikni saqlab qolish vositasiga aylangan bo‘lsa, Xitoy uchun Rossiya endi strategik sherikdan ko‘ra ko‘proq geosiyosiy resurs vazifasini bajarmoqda.

Kremldagi ayrim doiralarda D.Trampning Xitoy bilan muzokaralari muvaffaqiyatsiz o‘tgani haqidagi qarashlar kuchaymoqda. Pekin esa Trampni uzoq muddatli strategik figuradan ko‘ra, ichki siyosiy bosimlar ostida qolayotgan vaqtinchalik lider sifatida ko‘rmoqda. AQSh ichidagi siyosiy polarizatsiya, Kongress ustidan nazoratning ehtimoliy yo‘qolishi va impichment xavfi fonida Trampning global “kelishuvlar arxitektori” sifatidagi imiji sezilarli ravishda zaiflashmoqda. Ammo bu holat Rossiya foydasiga ishlamaydi. Aksincha, Si Szinpin aynan mana shu vaziyatdan foydalanib, Moskva bilan aloqalarda yanada qulay shartlarni ilgari surishi mumkin. Tashqi tomondan “do‘stona bayonotlar” va “strategik yaqinlik” ko‘payadi, biroq iqtisodiy va texnologik kelishuvlarning asosiy foydasi yana Pekin tomonida qoladi.

Eng muhim jihat shundaki, bugungi Rossiya–Xitoy modeli teng sheriklik emas. Rossiya tobora kichik hamkor, xomashyo va tranzit resursi roliga tushib bormoqda. Ukrainadagi urush, sanksiyalar va Kremlning bir qator strategik xatolari Moskvaning manevr maydonini keskin toraytirib yubordi. Natijada Rossiya G‘arb bilan ziddiyatdan chiqish uchun emas, balki omon qolish uchun Pekinga yanada yaqinlashishga majbur bo‘lmoqda.

Pekin esa hissiyot bilan emas, sovuq geosiyosiy pragmatizm bilan harakat qiladi. Xitoy uchun zaiflashgan Rossiya - bu arzon energiya, katta bozor, siyosiy tayanch va AQShga qarshi qo‘shimcha bosim instrumentidir. Shu sababli Si Szinpin Putinni iliq kutib olishi mumkin, biroq bu iliqlik ortida manfaatlar mutanosibligi emas, balki kuchlar disproportsiyasi yashiringan bo‘ladi.
Global siyosatda eng xavfli holat - bir tomon ittifoq deb o‘ylayotgan tizimning ikkinchi tomon uchun oddiy instrumentga aylanishidir. Hozir aynan shu jarayon Rossiya bilan sodir bo‘lmoqda.

S.Pinxasova, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Central Asia

🇺🇿🇰🇿🇦🇿🇹🇷🇰🇬 Туркистон шаҳрида Президент Шавкат Мирзиёев Туркий давлатлар етакчилари билан чой устида суҳбатлашди.

Strategic Focus: LIVE

Yaqin Sharqda yangi tartibot istiqbollari

Tahlilchi Hilal Hashan fikricha, Yaqin Sharqda eski xavfsizlik va kuchlar balansi tizimi asta-sekin parchalanmoqda va mintaqa yangi geosiyosiy tartib shakllanish bosqichiga kirgan. 2003 yilda Saddam Husayn rejimi qulaganidan keyin Eron, Turkiya, Isroil, Saudiya Arabistoni va BAA o‘rtasidagi muvozanat asosidagi tizim shakllana boshlagan edi. Ayniqsa Eron Iroq, Suriya, Livan va Yamanda ta’sirini kengaytirib, mintaqaning asosiy o‘yinchilaridan biriga aylangan. Lekin 2023 yil Hamas hujumidan keyin Benjamin Netanyahu Yaqin Sharqni “qayta shakllantirish” maqsadini ochiq ayta boshladi. Muallifning fikricha, Isroilning Eron bilan urushi ham aynan Isroil markazidagi yangi mintaqaviy tartib yaratish strategiyasining bir qismi hisoblanadi.

Biroq Isroil kuchaygani sari Turkiya va arab davlatlarida xavotir kuchaymoqda. Hatto Isroil bilan rasmiy aloqalari bor davlatlar ham tenglik va hududiy chegaralarga hurmat bo‘lmasa, haqiqiy tinchlik barqaror bo‘lmasligini tushunmoqda. Shu sabab mintaqadagi ko‘plab davlatlar Isroil tasavvur qilayotgan tartibdan farqli alternativ mintaqaviy tizim yaratishga urinmoqda. Muallifning aytishicha, uzoq yillar muvaffaqiyatsiz bo‘lgan arab integratsiyasi g‘oyasi ham yana qayta jonlana boshlagan.

Maqolada Eronni zaiflashtirish mintaqada katta siyosiy va xavfsizlik bo'shligini yaratgani ta’kidlanadi. Ayniqsa Iroq bu jarayon markazida turibdi, chunki u bir vaqtning o‘zida Eron, Fors ko‘rfazi davlatlari va AQSh bilan bog‘langan. Muallifning fikricha, kelajakdagi asosiy masala urushning o‘zi emas, balki undan keyingi davrda Turkiya, Saudiya Arabistoni, Misr va Iroq qanday yangi kuchlar balansini shakllantirishidir. Eski xavfsizlik tizimi esa amalda ishlamay qolgan. Arab davlatlari uzoq vaqt AQShga tayanish, Isroil bilan normallashuv yoki Rossiya va Eron bilan yaqinlashish kabi turli strategiyalarni sinab ko‘rdi, lekin ularning hech biri mintaqaga barqarorlik olib kelmadi. Avraam kelishuvlari ham iqtisodiy hamkorlik orqali tinchlik yaratishni maqsad qilgan edi, biroq Falastin masalasi chetda qolgani sabab uzoq muddatli yechimga aylanmadi.

Muallifning fikricha, yangi tizimda eng muhim rolni Turkiya o‘ynashi mumkin. Chunki Turkiya NATO a’zosi, musulmon davlat, G‘arb va Sharq bilan bir vaqtning o‘zida ishlay oladi hamda iqtisodiy va harbiy salohiyati kuchli. Shu sabab Turkiya, Misr va Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi yaqinlashuv mintaqa uchun muhim strategik trend sifatida ko‘rilmoqda. Misr armiyasining Sinaydagi yirik mashqlari, Turkiya bilan harbiy hamkorlikning kengayishi va Turkiyaning 6000 km masofaga ucha oladigan “Yildirimhan” qit’alararo raketasini namoyish qilishi ham yangi strategik raqobat kuchayayotganini ko‘rsatmoqda.

Shu bilan birga, logistika va transport loyihalari ham yangi kuchlar balansining markaziga chiqmoqda. Turkiya, Suriya va Iordaniya Hijoz temir yo‘lini qayta tiklash loyihasini muhokama qilmoqda. Bu loyiha Turkiyaning mintaqaviy savdo va logistika markaziga aylanish strategiyasining bir qismi sifatida baholanmoqda. Temir yo‘l keyinchalik Iroqning Basra porti va hatto Ummon bilan bog‘lanishi mumkin. Muallifning fikricha, kelajakdagi asosiy raqobat faqat harbiy emas, balki transport yo‘llari, savdo koridorlari va iqtisodiy integratsiya ustida ham bo‘ladi.

Biroq yangi mintaqaviy tartibotni yaratish juda murakkab vazifa hisoblandi. Chunki Saudiya va Turkiya o‘rtasida hali ham ishonchsizlik saqlanib qolgan, Saudiya va BAA raqobatchi bo‘lib qolmoqda, Suriya va Livan esa juda zaif davlatlar hisoblanadi. Eng muhimi, AQSh va Isroil o‘z manfaatlariga zid bo‘lgan har qanday regional tizimni xavf sifatida qabul qilishi mumkin. Shu sabab Yaqin Sharq hozir eski tartib parchalanayotgan, lekin yangi tizim hali to‘liq shakllanmagan juda nozik va tarixiy o‘tish davriga kirgan.

Vashington va Tehron o‘rtasidagi muzokaralar atrofidagi so‘nggi talablar shuni ko‘rsatmoqdaki, AQShning asosiy maqsadi sanksiyalarni real yumshatish emas, balki Eron yadroviy infratuzilmasini maksimal darajada tashqi nazorat ostiga olishdan iborat. Fars agentligi tarqatgan ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh Eron oldiga bir qator qattiq shartlarni qo‘ygan: 1) agressiya oqibatlari uchun kompensatsiyadan voz kechish; 2) 400 kg boyitilgan uranni topshirish; 3) mamlakatdagi mavjud yadroviy obyektlarni deyarli barchasini yopish va faqat bitta faol obyektni qoldirish (hozirda 9 ta obyekt bor); shuningdek 4) muzlatilgan mablag‘larning faqat cheklangan qismini qaytarish.

Bu talablarning o‘ziyoq muzokaralar “murosa platformasi” emas, balki Tehronga oldindan tayyorlangan siyosiy sxemani qabul qildirish urinishiga aylanayotganini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, boyitilgan uranni AQShga topshirish talabi Eron uchun faqat texnik emas, balki suverenitet va xavfsizlik masalasi sifatida ko‘riladi. Chunki bu amalda Islom Respublikasi yadroviy dasturi ustidan tashqi boshqaruv mexanizmini shakllantirishni anglatadi.

Bundan tashqari, ayrim manbalarga koʻra, boyitilgan uranning asosiy qismi allaqachon uchinchi davlat hududiga olib chiqilgan. Agar bu ma’lumotlar haqiqatga yaqin bo‘lsa, Vashington talab qilayotgan “400 kg uranni topshirish” masalasi amaliy jihatdan ham murakkablashadi. Bu esa muzokaralardagi ba’zi talablar real yechimdan ko‘ra ko‘proq siyosiy bosim instrumenti sifatida qo‘llanayotganini anglatishi mumkin.

Shuningdek, AQSh tomonidan “mintaqadagi barcha frontlarda urushni to‘xtatish” haqidagi iboralar ham juda umumiy va noaniq shaklda berilmoqda. Livan yoki boshqa yo‘nalishlar bo‘yicha aniq kafolatlar mavjud emas. Demak, Tehronga xavfsizlik bo‘yicha konkret mexanizm emas, balki vaqtinchalik siyosiy formula taklif qilinmoqda.

Natijada bugungi muzokaralar jarayoni tomonlar o‘rtasidagi ishonchni tiklashdan ko‘ra, bosim va kuch balansini qayta shakllantirish vositasiga o‘xab bormoqda. Shu sababli yangi harbiy eskalatsiya ehtimoli saqlanib qolmoqda. Endi asosiy savol zarba bo‘ladimi yoki yo‘qmi emas, balki uning qachon va qanday formatda yuz berishi hamda Tehron bunga qanday javob qaytarishida qolmoqda.

M.Imomov, Strategic Focus eksperti

Strategic Focus: Central Asia

Bugungi Global Nomutanosibliklarning Asosiy Sababi

Iqtisodchi Li Jong-Va fikricha, bugungi global iqtisodiy muammolarning asosiy sababi faqat savdo urushlari yoki tariflar emas, balki AQSh va Xitoy iqtisodiyotidagi ichki nomutanosibliklardir. AQSh uzoq yillardan beri katta qarz va yuqori iste’mol hisobiga iqtisodiy o‘sishni ushlab turmoqda. Natijada mamlakatning joriy hisob defitsiti 2025 yilda YAIMning 3,6 foiziga yetdi. Bu 2008 yilgi moliyaviy inqiroz oldidan kuzatilgan 6 foizlik rekord darajadan past bo‘lsa-da, yana o‘sib bormoqda. Xitoyda esa aksincha holat kuzatilmoqda, ichki iste’mol sust, odamlar ko‘proq jamg‘armoqda va iqtisodiyot eksportga tayanmoqda.

Muallifning aytishicha, bugungi xavf oddiy savdo balansida emas, balki global kapital oqimlarida. AQSh dollarining rezerv valyuta maqomi sabab dunyo investorlari hali ham katta hajmda Amerika aktivlariga pul tikmoqda. Ayniqsa SI va texnologiya kompaniyalari atrofida juda katta kapital yig‘ilgan. Bu esa global moliyaviy tizimni AQSh bozorlariga juda bog‘lab qo‘ymoqda. Muallifning fikricha, agar AQSh fond bozori yoki SI kompaniyalari aksiyalarida keskin pasayish yuz bersa, bu butun dunyo iqtisodiyotiga tez tarqalishi mumkin.

Maqolada “China Shock 2.0” tushunchasi ham ishlatiladi. Oldingi davrdan farqli ravishda, Xitoy endi faqat arzon kiyim yoki oddiy mahsulotlar eksport qilmayapti. Hozir Xitoy elektr avtomobillari, batareyalar, quyosh panellari, yarimo‘tkazgichlar va robototexnika kabi yuqori texnologik sohalarda juda katta ishlab chiqarish quvvatini yaratmoqda. Bu esa AQSh va Yevropada proteksionizm va tarif siyosatini kuchaytirmoqda. Ayniqsa Yevropa Xitoyning elektr avtomobillari va batareya eksportidan xavotirda.

Muallifning eng muhim fikri shuki, tariflar bu muammoni hal qila olmaydi. Chunki muammo savdoning o‘zida emas, iqtisodiy modelning ichki strukturasi va jamg‘arma-investitsiya balansida. AQSh byudjet defitsiti va qarzga tayanishni kamaytirishi kerak, Xitoy esa ichki iste’molni oshirib, odamlar daromadini ko‘paytirishi va iqtisodiyotni eksportga kamroq bog‘lashi kerak.

Shunday qilib, bugungi global nomutanosibliklar geosiyosiy raqobat, texnologik kurash, dollar tizimi va global kapital oqimlari bilan bog‘liq yangi xavfli iqtisodiy muhitni yaratmoqda. Muallifning fikricha, agar AQSh va Xitoy ichki iqtisodiy muammolarini asta-sekin hal qilmasa, bugungi taranglik kelajakda yangi global moliyaviy inqirozga aylanishi mumkin.

Eron BAAni bo‘lajak mojaroda "birlamchi nishon" deb e’lon qildi

Eron harbiy qo‘mondonligining "Xatam al-Anbiya" markaziy shtabi vakili Ibrohim Zolfagariy ijtimoiy tarmoqdagi o‘z sahifasida BAA shundoq ham mintaqadagi arab davlatlari orasida yakkalanib qolganini ta’kidladi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, Abu-Dabining Tehronga qarshi so‘nggi harakatlari ushbu mamlakatni har qanday bo‘lajak harbiy mojaroda Eron qurolli kuchlarining "birinchi darajali tezkor nishoni"ga aylantirgan.

Ekspertlar fikricha, ushbu keskin bayonot Yaqin Sharqdagi geosiyosiy vaziyat va xavfsizlik tizimining yanada murakkablashayotganidan dalolat beradi.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Tehrondan kelgan ma’lumotlarga ko‘ra, Oq uy Eron neftiga qo‘yilgan barcha sanksiyalarni bekor qilishga hamda Tehronga o‘z xomashyosini jahon bozorida hech qanday to‘siqlarsiz, erkin sotishga rozilik bildirdi. Agar D.Tramp ma’muriyati yaqin vaqt ichida ushbu xabarlarni qat’iy ravishda inkor eta olmasa, bu holat Vashingtonning Tehron tomonidan qo‘yilgan shartlarni tan olgani va muzokaralar jarayonida AQShning yirik diplomatik mag‘lubiyatga uchraganidan dalolat beradi. Fikrikimizcha, Oq uyning bu majburiy qadami Tehrondan qandaydir javob yon bosishlarini umid qilib tashlangan muvaffaqiyatsiz diplomatik yurish xolos.

Vaziyatning bunday keskin burilishi “Eron muammosi”ni kuch ishlatish yoki harbiy ssenariylar orqali hal qilmoqchi bo‘lgan G‘arb strategiyasining to‘liq inqirozga uchraganini va Tehron o‘z geosiyosiy shartlarini xalqaro maydonda muvaffaqiyatli o‘tkaza olganini ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, mazkur yirik geosiyosiy g‘alaba D.Trampning Pekinga tashrifi davomida yuzaga kelgan yangi reallikning bevosita natijasidir. Eron neftidan sanksiyalarning olinishi Tehronning strategik hamkori bo‘lmish Xitoyning iqtisodiy manfaatlariga to‘liq mos keladi, chunki Pekin Eron energiya resurslarining bosh xaridori hisoblanadi. AQShning bu masalada chekinishga majbur bo‘lishi, Pekin va Tehronning hamjihatlikdagi bosimi ostida Vashington o‘z global ta’sirini yo‘qotayotganini anglatadi hamda Yaqin Sharqdagi xavfsizlik arxitekturasi endilikda butunlay Tehron va uning ittifoqchilari foydasiga shakllanayotganini yaqqol isbotlaydi.

Strategic Focus: Central Asia

New York Times nashrining shov-shuvli maqolasi Yaqin Sharqdagi geosiyosiy o‘yinlarning parda orti ssenariylarini ochib berdi. Isroil va AQSh, xususan, D.Tramp hamda B.Netanyaxu ittifoqi Eron teokratik rejimini ag‘darish va hokimiyat tepasiga sobiq prezident Mahmud Ahmadinajodni olib kelish bo‘yicha ko‘p bosqichli, maxfiy reza ustida ishlagani ma’lum bo‘ldi. Bir qarashda bu loyiha mutlaqo mantiqsiz ko‘rinadi, zero Ahmadinajod o‘zining 2005–2013-yillardagi prezidentligi davrida Isroilga nisbatan keskin nafrati, Xolokostni inkor etishi va Eron yadro dasturini keskin tezlashtirgani bilan G‘arb uchun ashaddiy dushman hisoblanardi. Biroq, Tramp ma’muriyati uni xuddi Venesueladagi Nikolas Maduro o‘g‘irlab ketilganidan so‘ng hokimiyat tepasiga keltirilishi rejalashtirilgan Delsi Rodriges ssenariysi kabi, rejim qulaganidan keyingi o‘tish davri yetakchisi sifatida ko‘rgan. Bu G‘arbning "dushmanimning dushmani - mening do‘stim" tamoyiliga asoslangan o‘ta pragmatik va tavakkalchi hisob-kitobidan dalolat beradi.

Vashington va Tel-Avivning Ahmadinajodni shaxsiga "stavka" qilishiga sabab - uning so‘nggi yillarda Eron amaldagi elitasi va Islom inqilobi muhofizlari korpusi (IIMK) bilan munosabatlari tubdan yomonlashganidir. Sobiq prezident rejimni korrupsiyada ochiqchasiga ayblab kelgan bo‘lsa, tizim rahbarlari uning sodiqligini shubha ostiga qo‘ygan edi. Ahmadinajod 2017, 2021 va 2024-yillarda qayta prezidentlikka o‘z nomzodini qo‘yishga urindi, biroq har safar Eron Konstitutsiya qo‘riqchilari kengashi tomonidan bloklandi, uning yordamchilari hibsga olinib, o‘zi esa Tehron sharqidagi uyida amalda nazorat ostida saqlangan. Aynan mana shu ichki ziddiyat va norozilik kayfiyatidan AQSh va Isroil tizimni ichkaridan parchalash uchun foydalanmoqchi bo‘ldi. Xususan, 2019-yilda bergan intervyusida Ahmadinajod Trampni maqtab, AQSh va Eron yaqinlashuvi tarafdori ekanini aytgani ham ushbu maxfiy aloqalarga zamin yaratgan bo‘lishi mumkin.

Biroq, operatsiyaning taktik ijrosi va logistikasi jiddiy inqirozga uchradi. Rejaga ko‘ra, urush paytida Isroil kuchlari Ahmadinajodning uyiga hujum uyushtirgan, ammo bu yerda maqsad sobiq prezidentni yo‘q qilish emas, balki uni qo‘riqlayotgan IIMK xodimlarini zararsizlantirish orqali unga uy qamog‘idan qochish imkonini berish bo‘lgan. Manbalarga ko‘ra, Ahmadinejad bilan ushbu reja bo‘yicha maslahatlashilgan, ammo loyiha kutilmagan sababga ko‘ra barbod bo‘lgan: Tehrondagi Isroil zarbalarining birida Ahmadinajodning o‘zi yaralangach, u ushbu xavfli geosiyosiy o‘yindan qo‘rqib qolgan va hamkorlikdan bosh tortgan. Yakunda Tramp va Netanyaxu urush sur’atlarini noto‘g‘ri baholab, o‘ta qaltis avantyuraga qo‘l urishgani ayon bo‘ldi. Bu muvaffaqiyatsizlik Yaqin Sharqdagi ichki dinamikani tashqaridan sun’iy boshqarish va "gibrid yetakchilar" ssenariysi har doim ham ish beravermasligini isbotladi. Oqibatda, ushbu "ustamonlik bilan tuzilgan" reja ham barbod bo‘lgan o‘nlab boshqa maxfiy operatsiyalar qatoridan joy oldi.


Strategic Focus: Middle East and North Africa