Tramp qaytishining jahon siyosatiga ta’siri
 
Manoj Joshi, siyosiy tahilchi

Donald Trampning ikkinchi prezidentlik muddati global geosiyosatda yangi burilish nuqtasini belgilashi mumkin. “Avvalo Amerika” shiori kun tartibiga qaytishi bilan AQShning Sovuq urush davridan beri global ta’sirini ta’minlab kelayotgan murakkab ittifoqlar tizimi misli ko‘rilmagan bosim ostida qoldi. AQSh o‘z yo‘nalishini belgilayotgan bir paytda, uning ko‘plab muhim ittifoqchilari ichki inqirozlarni boshdan kechirmoqda, bu esa xalqaro sahnada beqarorlikka olib kelmoqda.
 
Ittifoqchilar inqirozi: iqtisodiy va siyosiy beqarorlik
 
AQShning asosiy ittifoqchilari bo‘lgan Germaniya, Fransiya, Yaponiya va Janubiy Koreya katta iqtisodiy va siyosiy muammolarga duch kelmoqda. Germaniyada iqtisodiy turg‘unlik ikkinchi yil ketma-ket kuzatilmoqda, bu esa kansler Shols boshchiligidagi koalitsion hukumatni qiyin ahvolga solib qo‘ydi. Fransiyada siyosiy tanglik cho‘qqiga chiqib, bosh vazir Mishel Barnyening hukumati qulab tushdi. Bu, o‘z navbatida, Marin Le Pen yetakchiligidagi o‘ng qanot partiyasi — “Milliy birlashuv" ning kuchayishiga olib kelmoqda.

Sharqiy Osiyo frontida esa Janubiy Koreya prezidenti Yun Sok Yolning impichmenti tufayli yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik AQSh-Janubiy Koreya-Yaponiya uch tomonlama xavfsizlik tizimini yaratish bo‘yicha sa’y-harakatlarga tahdid solmoqda. Yaponiyada esa muddatidan oldin saylovlar natijasida Liberal-demokratik partiya o‘z ko‘pchilik o‘rnini yo‘qotib, mamlakatning iqtisodiy muvaffaqiyatlarini xavf ostiga qo‘ydi.
 
Ittifoqlarga bo‘lgan ishonchning yemirilishi
 
Trampning tranzaksion tashqi siyosat yondashuvi an’anaviy ittifoqlarni allaqachon larzaga keltirgan. Kanadadan va Meksikadan import qilinadigan tovarlarga 25% tariflarning joriy qilinishi Shimoliy Amerikaning iqtisodiy integratsiyasini izdan chiqarishi mumkin. Yevropalik ittifoqchilar esa AQShning Ukrainaga va NATOga nisbatan qo‘llab-quvvatlovni kamaytirishi ehtimolidan tashvishda. Bu tashvish Trampning Ukrainada darhol sulhga chaqirish va Rossiya foydasiga bo‘lgan shartlarni qo‘llab-quvvatlash haqidagi bayonotlari bilan yanada kuchaydi.

Immigratsiya masalasi G‘arbiy blokdagi yana bir bo‘linuvchi omilga aylandi. Masalan, Germaniya Suriya qochqinlariga yashash huquqi berish bo‘yicha murojaatlarni ko‘rib chiqishni to‘xtatdi, bu esa populistik bosimlarning o‘sishini aks ettiradi. Ushbu ichki dinamikalar AQSh ittifoqlari orasidagi birlashuvni yanada qiyinlashtirmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Tramp qaytishining jahon siyosatiga ta’siri - davomi
 
Manoj Joshi, siyosiy tahilchi
 
Ko‘p qutbli dunyoning shakllanishi
 
Tramp ma’muriyatining izolatsionistik siyosati fonida dunyo ko‘p qutblilikka o‘tishi mumkin. Ko‘p vektorli siyosat olib boruvchi Hindiston kabi davlatlar bundan foyda ko‘rishga tayyor, Xitoy esa AQShning yetakchilikdan chekinishi tufayli yuzaga kelgan bo‘shliqdan foydalanishi mumkin. Shu bilan birga, Fransiya va Germaniya kabi Yevropa davlatlari mustaqil xavfsizlik mexanizmlarini ishlab chiqishni tezlashtirishi ehtimoldan xoli emas.

Bu kontekstda ekspertlar quyidagi taxminlarni ilgari surmoqdalar:

Birinchi, AQSh ta’sirining pasayishi: Ittifoqlarning zaiflashishi Vashingtonning geosiyosiy ta’sirini kamaytirib, uning global jarayonlarni boshqarish qobiliyatini cheklashi mumkin.

Ikkinchi, yadro ambitsiyalari: Yaponiya va Janubiy Koreya AQSh xavfsizlik kafolatlari zaiflashsa, yadro siyosatini qayta ko‘rib chiqishi mumkin.

Uchinchi, iqtisodiy zarbalar: Proteksionizm va tariflar global savdoga zarar yetkazib, ittifoqchilarning iqtisodiy muammolarini yanada chigallashtirishi mumkin.

To‘rtinchi, Yevropaning xavfsizlik muammolari: AQShning Ukraina mojarosidan chiqib ketishi Yevropa davlatlarini o‘z mudofaa strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qilishi mumkin.
 
Xulosa qilib aytganda, “Avvalo Amerika” siyosatining qaytishi jahon sahnasida ulkan siljishga sabab bo‘lishi mumkin. An’anaviy ittifoqlarning zaiflashishi va ittifoqchi davlatlarda populizmning o‘sishi chuqur tizimli muammolarni aks ettiradi.

Bu jarayon AQShning global yetakchiligida pasayishning boshlanishi bo‘lsa-da, shu bilan birga, muvozanatli ko‘p qutbli dunyo tartibining shakllanishi uchun imkoniyatlarni ochadi. Ammo bu o‘tish jarayoni iqtisodiy beqarorlik va geosiyosiy parchalanish xavflari bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘zbekiston kabi davlatlar uchun ushbu o‘zgarishlarga moslashish strategik fikrlash va yangi hamkorliklarga faol yondashuvni talab qiladi.

Strategic Focus: Central Asia

Tariximiz sahifalarida o'chmas iz qoldirgan Jadidchi ajdodlarimizning so'nmas xotirasiga bag'ishlangan Jadidlar (Джадидизм) kanaliga qo’shilishni tavsiya qilamiz. Unda jadidlar va jadidshunos olimlar asarlari, maqolalari, arxiv ma'lumotlar berib boriladi.

Kanalga qo’shiling:
Jadidlar (Джадидизм)

Turkiya diplomatiyasining yangi yo‘nalishi: Suriya

Mexroj Imomov, mustaqil tadqiqotchi

Turkiya tashqi ishlar vaziri Hakan Fidanning Damashqqa tashrifi va yangi suriyalik hukumat yetakchisi Ahmad al-Sharo (al-G’iloniy nomi bilan tanilgan) bilan uchrashuvi turk-suriya munosabatlarida yangi sahifani ochadi. Bu tashrif, tashqi ishlar vazirlari darajasidagi birinchi rasmiy tashrif bo‘lib, nafaqat diplomatik, balki ramziy ahamiyatga ham ega. Bungacha MIT (Razvedka xizmati) rahbari Ibrahim Kalinning tashrifi allaqachon ikki tomonlama munosabatlardagi chuqur o‘zgarishlarga ishora qilgandi.

Turkiya asosiy o‘yinchi sifatida

Xalqaro va mintaqaviy aktorlar orasida alohida o‘rinni egallagan Turkiya Suriya tiklanish jarayonida asosiy hamkor bo‘lishga tayyor ekanligini namoyon qilmoqda. Ko‘pgina davlatlardan farqli o‘laroq, Anqara Suriya barqarorligini nafaqat mintaqa, balki global tartib uchun manfaatli deb biladi. Suriya xalqining o‘z kelajagini belgilashdagi suveren huquqiga qaratilgan e’tibor Turkiyaning ushbu jarayondagi roliga ishonchni mustahkamlaydi.

Hamkorlikning yangi modeli

Turkiya va Suriya o‘rtasidagi munosabatlarning tarixiy konteksti shuni ko‘rsatadiki, “maxsus” hamkorlikni rivojlantirish boshqa davlatlar uchun ham model bo‘lishi mumkin. Infratuzilma, turar-joy fondi, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlari tiklanishi, shuningdek barqaror davlat tuzilmasini yaratish ustida birgalikdagi ishlar turk-suriya munosabatlarini odatiy diplomatiya doirasidan chiqaradi.

Ushbu model muvaffaqiyati Birinchi jahon urushidan keyin shakllangan va mintaqadan tashqaridagi kuchlarning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan an’anaviy Yaqin Sharq “tuzilmasi”ni o‘zgartirishi mumkin.

Sinovlar va istiqbollar

Biroq, bu optimizm ma’lum xavflar bilan chambarchas bog‘liq. Suriya tiklanishi va o‘tish davri jarayoni nafaqat katta resurslarni, balki yangi Suriya rahbariyati va xalqaro hamjamiyatning siyosiy irodasini ham talab qiladi. Turkiya sanksiyalarni bekor qilish, iqtisodiy yordamni rag‘batlantirish va terrorizmga qarshi kurashda asosiy rolni o‘ynashi mumkin.

Hakan Fidanning so‘zlariga ko‘ra: “Endi kutib o‘tirish vaqti emas. Harakat qilishimiz kerak”. Ushbu pozitsiya Anqaraning ambitsiyalarini anglashga yordam beradi.

Yaqin kelajakda Turkiya va Suriya o‘rtasidagi faol muloqotning oshishi, aniq rejalarning shakllanishi va birgalikdagi loyihalarning amalga oshirilishini kutish mumkin. Ushbu harakatlar muvaffaqiyati mintaqada uzoq kutilgan barqarorlik sari muhim qadam bo‘ladi.

@erontahlili

🚀 So’rovnoma: O’zbekistonliklar va xalqaro munosabatlar

O’zbekiston aholisining xalqaro munosabatlar bo’yicha fikrini o’rganish maqsadida quyidagi so’rovnomada ishtirok etishga taklif etamiz.

Strategic Focus: Central Asia