«Security Belt-2025»: Eron, Rossiya va Xitoy dengizdagi yangi harbiy tartibotni yaratmoqda

S.Pinxasova, mustaqil tadqiqotchi

Eron – Rossiya – Xitoy hamkorligidagi harbiy-dengiz mashg‘ulotlari G‘arbga qarshi kuch namoyishi va yangi geosiyosiy tartib shakllanayotganining belgisi sifatida ko‘rilmoqda. Ummon ko‘rfazida, strategik Chabahar porti yaqinida o‘tgan bu mashg‘ulotlar uch davlat o‘rtasidagi harbiy hamkorlikni chuqurlashtirish va Hind okeanidagi G‘arb hukmronligini zaiflashtirish niyatini ko‘rsatmoqda.

Mashg‘ulotlarning asosiy jihatlari

1. Harbiy alyans kengaymoqda:

Mashg‘ulotlarda nafaqat Eron, Rossiya va Xitoy kemalari, balki Qatar, Ummon, BAA, Qozog‘iston, Ozarbayjon, Pokiston, Janubiy Afrika kabi kuzatuvchi davlatlar ham ishtirok etdi.

Eron ushbu mashqlarni mintaqadagi hamkorlikni rivojlantirish jarayoni sifatida ko‘rsatmoqda, bu esa an’anaviy ittifoqlarning chegarasidan chiqish harakatlarini bildiradi.

2. Jahon siyosatidagi o‘zgarishlarga javob:

Global beqarorlik sharoitida va Tramp prezidentligi davrida ittifoqlarning qayta shakllanishi sababli, Eron, Xitoy va Rossiya muqobil xavfsizlik mexanizmlarini izlamoqda.

AQShning tashqi siyosati an’anaviy ittifoqlarni zaiflashtirar ekan, bu Tehron, Moskva va Pekinga o‘z mavqeini mustahkamlash uchun imkoniyat yaratmoqda.

3. AQShga qarshi psixologik urush:

Eron rasmiylari AQShni “xavfsizlik masalalarida aldanayotgan davlat” deb atab, Amerika mintaqadagi barqarorlikni buzayotganini ta’kidlamoqda.

Eron matbuoti bu mashqlarni Vashingtonning sanksiya siyosati muvaffaqiyatsizligini isboti sifatida namoyon qilmoqda.

Geosiyosiy oqibatlar

Birinchi, muqobil xavfsizlik tizimi shakllanmoqda. BRICS va ShHT davlatlarining bu mashg‘ulotlarga jalb qilinishi ko‘p qutbli tartibotni shakllantirish harakati ekanligini ko‘rsatadi. Xitoy va Rossiya Hind okeanidagi ta’sirini oshirmoqda, bu esa G‘arb davlatlarini strategik hududlardan siqib chiqarishi mumkin.

Ikkinchi, dengiz yo‘llarida keskinlik ortmoqda. AQSh Eron, Xitoy va Rossiyaning harbiy hamkorligining kuchayishini o‘z manfaatlariga tahdid sifatida ko‘rmoqda. Dengizdagi strategik hududlarda keskinlik kuchayishi va to‘qnashuvlar ehtimoli ortishi mumkin.

Uchinchi, Eron global o‘yinchiga aylanmoqda. Ushbu hamkorlik Tehronning mustaqil harbiy markaz sifatidagi mavqeini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Eron rasmiylari bu jarayonni G‘arb bosimiga javob berish qobiliyatining isboti sifatida ko‘rsatmoqda.

Umuman olganda, Security Belt-2025 mashg‘ulotlari “G‘arbsiz xavfsizlik tizimi”ni yaratish yo‘lidagi navbatdagi qadam bo‘ldi. Ammo shu bilan birga, bu AQSh va uning ittifoqchilari bilan to‘qnashuv xavfini oshirmoqda.

Shubhasiz, ushbu yangi hamkorlik Hind okeani va Fors ko‘rfazidagi kuch muvozanatini o‘zgartiradi, ammo savol shuki: Tehron, Moskva va Pekin G‘arbga qarshi bu kurashda oxirigacha borishga tayyormi?

Strategic Focus: Central Asia

Global axborot xaosi va feyklarning ommaviy targ’iboti zamonida bizning kanallar haqiqat tarafida bo’lishga yordam beradi:

Strategic Focus: Central Asia - Markaziy Osiyodagi (va boshqa mintaqalar) asosiy voqealar tahlili.

@erontahlili - Yaqin Sharqdagi zamonaviy xalqaro munosabatlar.

G’arbiy alyans - AQSh va Yevropa kun tartibidagi asosiy mavzular hamda trendlar.

Xorijiy OAV - chet tillardagi yetakchi nashrlar kanali.

Strategic Focus: Central Asia - LIVE - jahondagi eng oxirgi va sara xabarlar.

🚀 Qo’shiling, afsuslanmaysiz! 🚀

Islamov Bositxon (JIDU, IXTI) tomonidan tayyorlangan “Nega biz Robert Kaplan g‘oyalarini o‘rganishimiz kerak?” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Hurmatli kuzatuvchi-do’stlar!

JIDU huzuridagi Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti tomonidan ishlab chiqilgan quyidagi so’rovnomada ishtirok etishga taklif qilamiz.

Maqsad - Xitoy Xalq Respublikasining “Bir makon bir yo’l” tashabbusining O’zbekistondagi rolini o’rganish.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdZ94QjmcIykFPP0ygvXydEaZR2T0ceS4IUjGaHpbUcIsiU_A/viewform?usp=dialog

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya elitasi: yangi fraksiyalar va strategik yo‘nalishlar

S.Pinxasova, mustaqil tadqiqotchi

Rossiya - Ukraina mojarosi ichki siyosatga katta ta’sir o‘tkazib, mamlakat elitasining butunlay qayta shakllanishiga olib keldi. Ilgari Kreml siyosati kuch tuzilmalari va liberallar o‘rtasidagi raqobat orqali tushuntirilgan bo‘lsa, endi qaror qabul qiluvchi guruhlar yangi tamoyillar asosida shakllangan. Ular nafaqat MHO (maxsus harbiy operatsiya) tugash sanasi va shartlarini belgilaydi, balki Rossiyaning uzoq muddatli global strategiyasini ham aniqlaydi.

Bugungi kunda uchta asosiy fraksiya ajralib turadi: Xitoyparast, Amerikaparast va Prezident fraksiyasi

Ularning har biri Rossiyaning geosiyosiy yo‘nalishini aniqlashda muhim o‘rin tutadi, deydi ekspertlar.

1. Xitoy fraksiyasi: XXR bilan to‘liq integratsiya

Ushbu guruh Rossiyaning Xitoy bilan strategik sheriklikni chuqurlashtirishini, G‘arb ta’siridan maksimal darajada uzoqlashishini qo‘llab-quvvatlaydi. Asosiy e’tibor energetika, moliya, harbiy sanoat va yadroviy texnologiyalar sohalariga qaratilgan.

Guruhning asosiy o’yinchilari qatoridan quyidagilar joy olgan: M.Mishustin (Hukumat raisi), S.Shoygu (Xavfsizlik Kengashi kotibi), N.Patrushev (Prezident yordamchisi), S.Kiriyenko (Prezident Administratsiyasi rahbarining birinchi o’rinbosari), I.Sechin (Rosneft), V.Zubkov (Gazprom), Yuriy va Mixail Kovalchuklar (atom energetikasi, Shimoliy dengiz yo‘li), A.Kostin (VTB).

Ushbu fraksiya a) Xitoy ta’sirini kuchaytirish; b) AQSh global hukmronligini zaiflashtirish; c) Ko‘p qutbli dunyo tizimini rivojlantirish; va d) G‘arbiy texnologiyalar o‘rniga Xitoy bilan ilmiy-texnik hamkorlikni chuqurlashtirishga intiladi.

Shuningdek, bu fraksiya Rossiya–Xitoy iqtisodiy blokini yaratishga katta e’tibor qaratmoqda, G‘arb sanksiyalarining ta’sirini kamaytirish hamda xalqaro savdoda dollar va yevroga qaramlikni pasaytirish niyatida.

2. AQSh fraksiyasi: Vashington bilan murosaga intilish

Ushbu fraksiya Rossiyaning Vashington bilan aloqalarini tiklash orqali Xitoy ta’sirini muvozanatlash va iqtisodiy sanksiyalarni yumshatish tarafdori.

Bu jamoaning asosini rus yahudiylari tashkil qiladi: D.Medvedev (Xavfsizlik Kengashi raisi o’rinbosari)
S.Narishkin (Tashqi razvedka xizmati direktori) va R.Abramovich hamda M.Fridman singari oligarxlar, biznes elitalarining bir qismi.

Amerikaparst elitalarning strategik maqsadi - AQSh bilan qisman iqtisodiy normalizatsiya; Tramp ma’muriyati bilan kelishuvlar; Xitoyga to‘liq qaramlikning oldini olish; Rossiyaning global iqtisodiy tizimga qaytishini ta’minlash.

Bu guruh Tramp va yahudiylarning Xabad-Lyubavich diniy harakati bilan aloqalar orqali kelishuv imkoniyatlarini ko‘rib chiqmoqda, asosiy maqsad moliya kanallarini ochish va muzlatilgan aktivlarni qaytarish. Ular Rossiyaning global iqtisodiy tizimida o‘z o‘rniga ega bo‘lishi uchun G‘arb bilan murosaga kelishni maqsad qilgan.

G’arbiy alyans

Rossiya elitasi: yangi fraksiyalar va strategik yo‘nalishlar - davomi

3. Prezident fraksiyasi: suverenitet va ko‘p qirrali siyosat

Nomidan ma’lumki, bu fraksiya Rossiyaning mustaqil geosiyosiy o‘yinchi sifatida rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Ular na Xitoy, na AQSh ta’siriga to‘liq tushishni xohlamaydi, balki Rossiyaning suvereniteti va ko‘p vektorli tashqi siyosatini himoya qilish tarafdori.

Prezident guruhiga A.Vayno (Prezident Administratsiyasi rahbari), D.Manturov (Sanoat va savdo vaziri - ehtimoliy vorislardan), A.Belousov (Mudofaa vaziri), V.Volodin (Davlat dumasi raisi), Anna Tsivilyeva-Putina (Mudofaa vaziri o’rinbosari, Putinning jiyani), S.Chemezov (Rostex), A.Dyumin (Davlat kengashi kotibi - ehtimoliy vorislardan), V.Zolotov (Milliy gvardiya rahbari) kiradi.

Fraksiyaning strategik yo‘nalishi: Rossiyaning mustaqilligini saqlab qolish; AQSh va Xitoy o‘rtasida balansni ushlash; ichki iqtisodiy boshqaruvni kuchaytirish; MHO bo‘yicha qat’iy pozitsiyani saqlab qolish; hokimiyat institutlarini mustahkamlash.

Kim g‘alaba qozonadi?

Shunday qilib, bugungi kunda uchta fraksiya Rossiyaning ichki siyosatini belgilab berishini anglash mumkin. Yaqin kelajakda AQSh, Xitoy va Yevropa Ittifoqi ushbu fraksiyalar bilan muzokaralarni davom ettiradi, chunki Rossiyaning qaysi yo‘lni tanlashi global geosiyosiy o‘zgarishlarga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga, Rossiya o‘z strategik mustaqilligini saqlab qola oladimi yoki Xitoy yoki AQSh tomoniga og‘ishadimi – bu yaqin kelajakdagi eng muhim savollardan biri bo‘lib qolmoqda.

G’arbiy alyans

Hurmatli kuzatuvchi-do’stlar!

JIDU huzuridagi Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti tomonidan ishlab chiqilgan quyidagi so’rovnomada ishtirok etishga taklif qilamiz.

Maqsad - Xitoy Xalq Respublikasining “Bir makon bir yo’l” tashabbusining O’zbekistondagi rolini o’rganish.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdZ94QjmcIykFPP0ygvXydEaZR2T0ceS4IUjGaHpbUcIsiU_A/viewform?usp=dialog

Strategic Focus: Central Asia

Assalomu aleykum, do’stlar! Sizlarni ushbu muhim so’rovnomadan o’tishga yana bir bor taklif qilamiz.

Turkiya: Yevropa va Yaqin Sharq o‘rtasidagi muvozanat

M.Imomov, mustaqil tadqiqotchi

Turkiyaning shimoliy va janubiy chegaralaridagi geosiyosiy o‘zgarishlar Anqara uchun yangi imkoniyatlar yaratib, ayni paytda murakkab sinovlarni ham yuzaga keltirmoqda. AQSh siyosatining o‘zgarishi, Saudiya Arabistonining kuchayishi va Yevropa xavfsizligining qayta shakllanishi fonida Turkiya ikki strategik yo‘nalish – Yevropa va Yaqin Sharq o‘rtasida muvozanatni topishga harakat qilmoqda.

Janubiy front: Suriya inqirozidan Saudlar tahdidigacha

Turkiya 2024-yil dekabrida Asad rejimi qulaganidan keyin Suriyada katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Anqara tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Hay’at Tahrir ash-Shom guruhi Damashqni egallab, Turkiyaning mintaqadagi ta’sirini oshirishiga zamin yaratdi. Ichki kurd isyonchilari bilan sulhga erishilishi va Suriyaning vaqtinchalik hukumati hamda kurd separatistlari o‘rtasidagi kelishuv Turkiyaga vaziyatni barqarorlashtirish uchun imkoniyat taqdim etdi.

Biroq, Anqara mintaqada yetakchi o‘rinni egallash yo‘lida bir necha jiddiy to‘siqlarga duch kelmoqda:

Birinchidan, Saudiya Arabistoni yangi qudrat sifatida – Vashingtonning faol qo‘llab-quvvatlashi bilan Ar-Riyod Yaqin Sharq diplomatiyasida muhim o‘yinchiga aylanmoqda. AQSh, Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi muzokaralarda vositachilik qilayotgan Saudiya Arabistoni Turkiyaning strategik ambitsiyalarini cheklab qo‘ymoqda.

Ikkinchidan, Eron omili – Tehron Suriyada o‘z ta’sirini yo‘qotganiga qaramay, mintaqaviy geosiyosatda hali ham muhim o‘rin tutadi. AQSh va Eron o‘rtasidagi iliq munosabatlarning paydo bo‘lishi Anqaraning Shomdagi rejalariga tahdid solishi mumkin.

Uchinchidan, Isroil bilan munosabatlar – Suriya islomiy kuchlar nazoratiga o‘tganidan so‘ng Isroil xavotirda. Turkiya Tel-Aviv bilan kelishuvga erishmas ekan, Anqaraning mintaqaviy ta’siri zaiflashishi mumkin.

Taxminlarga ko’ra, Turkiya Suriya kurdlarini Damashq nazorati ostidagi siyosiy tizimga integratsiya qilishga harakat qiladi, lekin bu jarayonda Eron va Saudiya Arabistoni bilan keskinlik saqlanib qoladi. Uzoq muddatda Anqara Ar-Riyod bilan kelishuvga erishishi mumkin, biroq bu ikki sunniy davlat o‘rtasidagi raqobat davom etadi.

Yevropa fronti: yangi imkoniyatlar

Turkiya Yaqin Sharqdagi murakkab vaziyatni boshqarar ekan, Yevropada uning oldida yangi imkoniyatlar ochilmoqda. Polsha Turkiya bilan hamkorlikka katta qiziqish bildirmoqda, ayniqsa, AQSh va Rossiya Ukraina bo‘yicha kelishuvga erishishi mumkinligi fonida Varshava o‘z xavfsizlik strategiyasini qayta ko‘rib chiqmoqda.

Turkiyaning Yevropada o‘z mavqeini mustahkamlashiga bir nechta omillar hissa qo‘shmoqda:

1) NATOdagi yangi rol – NATO bosh kotibi Mark Rutte Yevropa Ittifoqi rahbarlarini Turkiya bilan aloqalarni yaxshilashga chaqirmoqda. Bu esa Anqaraning Yevropadagi ta’sirini oshirish imkoniyatini yaratishi mumkin.

2) Polsha-Turkiya yaqinlashuvi – an’anaviy ravishda Turkiya va Polsha Qora dengiz mintaqasida o‘z ta’sir doirasi uchun kurashib kelgan. Ammo AQShning Yevropadagi ishtiroki kamaygani sari Varshava yangi ittifoqchilar izlamoqda va bu borada Anqara asosiy nomzodlardan biri.

3) Rossiya va Yevropa o‘rtasidagi muvozanat – Turkiya Rossiya bilan yaqin aloqalarini saqlab qolgan, ammo Yevropa bilan hamkorlikni chuqurlashtirish uchun Moskva bilan munosabatlarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lishi mumkin.

Eskpertlar aytishicha, Turkiya Polsha va boshqa Sharqiy Yevropa davlatlari bilan hamkorlikni mustahkamlaydi, ammo Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniya tomonidan ehtiyotkorlik bilan qarshi olinadi. Anqara Rossiya bilan hamkorlikni saqlab qolishga harakat qiladi, biroq Yevropaning bosimi kuchaysa, Turkiya asta-sekin Moskva bilan strategik masofani oshirishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Anqara murakkab tanlov qarshisida – Yevropa xavfsizlik tizimida o‘z o‘rnini mustahkamlash yoki Yaqin Sharqda dominant kuchga aylanish. Ehtimol, Turkiya keskin qaror qabul qilmasdan, ikkala frontda ham harakat qilishni davom ettiradi.

Strategic Focus: Central Asia

NATO va Rossiya, Saudiya Arabistoni va Eron o‘rtasida muvozanatni saqlash Anqara uchun muhim bo‘lib qoladi. Ichki iqtisodiy muammolar va Erdog’anning reytingi pasayib borayotgani bu strategiyaga ta’sir qilishi mumkin. Ammo hozircha Turkiya global geosiyosiy o‘zgarishlardan maksimal darajada foyda olishga harakat qilmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Kechki mutolaaga tavsiya

Safarova Durdona (JIDU, IXTI) tomonidan tayyorlangan “AQShning Janubiy Kavkazdagi tashqi siyosati” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Isroilda inqiroz: Netanyahu va SHABAK o‘rtasida kurash boshlandi
 
Isroilda Bosh vazir Netanyahu va Xavfsizlik xizmati (SHABAK) rahbariyati o‘rtasida keskin qarama-qarshilik yuzaga kelmoqda. Bunga 2023-yil 7-oktabrdagi HAMASning hujumi bo‘yicha olib borilgan tekshiruv sabab bo‘ldi. SAXAL va SHABAK rahbarlari o‘z mas’uliyatlarini tan olgan bo‘lsa-da, Netanyahu xatolar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaslikka harakat qilib, aybni faqat o‘zining qo‘l ostidagi rasmiylarga yuklamoqda.
 
7-oktabrdagi muvaffaqiyatsizlikka kim javobgar?
 
SHABAK rahbari Ronen Bar ochiqchasiga javobgarlikni o‘z zimmasiga olib: «Biz 7-oktabr qirg‘inining oldini ololmadik. Bu og‘ir yukni hayotimning oxirigacha ko‘taraman», deb e’lon qildi. Biroq Netanyahu ofisi uni keskin tanqid qilib, razvedka xizmatining tahdidni noto‘g‘ri baholaganini aytdi.
 
Shu bilan birga, HAMASning G‘azo sektorida mustahkamlanishiga sabab bo‘lgan asosiy xavfsizlik strategiyasi aynan Netanyahuga tegishli. Uning hukumati Qatardan G‘azoga pul o‘tkazish siyosatini qo‘llab-quvvatlab, shu yo‘l bilan Falastin Milliy Ma’muriyati zaiflashtirilishini istagan edi. Bu esa Isroilni Falastin bilan kelishuvga majbur qiladigan omillarni bartaraf etish strategiyasining bir qismi bo‘lgan. Endi esa ushbu siyosatning oqibatlari yuzaga chiqqach, Netanyahu aybni razvedka xizmatiga yuklamoqchi.
 
SHABAK bosim ostida: iste’fo yoki kurash davom etadimi?
 
Netanyahu Ronen Barni lavozimidan chetlatish bo‘yicha bir necha haftadan beri harakat qilmoqda. 6-mart kuni bosh vazir undan iste’foga chiqishini talab qildi, biroq SHABAK rahbari bundan bosh tortdi va davlat tekshiruvi o‘tkazilmaguncha o‘z lavozimini tark etmasligini bildirdi. Agar bunday tekshiruv o‘tkazilsa, Netanyahuning o‘zi ham javobgarlikka tortilishi mumkin.
 
Bundan tashqari, SHABAK Netanyahuning apparati va Qatarning hamkorligi bo‘yicha tekshiruv boshladi. Ushbu tekshiruv bosh vazir atrofidagilarning Qatarning imidjini yaxshilash bo‘yicha kampaniya olib borganiga oid xabarlar fonida boshlangani Netanyahuning g‘azabini qo‘zg‘adi.
 
SHABAK sobiq rahbari Netanyahu haqidagi sirlarni oshkor qilish bilan tahdid qildi
 
Keskinlik yangi bosqichga o‘tdi: sobiq SHABAK rahbari Nadav Argaman agar Netanyahu "qizil chiziqni bosib o‘tsa", ya’ni konstitutsiyaga qarshi harakatlarga qo‘l uradigan bo‘lsa, u bosh vazir haqidagi barcha narsani oshkor qilish bilan tahdid qildi. G‘azablangan Netanyahu Argamanni shantaj qilishda aybladi. Shu bilan birga, sobiq SAXAL, Mossad, SHABAK rahbarlari va boshqa razvedka xodimlaridan iborat 25 kishilik maxfiy forum tashkil etilib, ular "Netanyahuning siyosati Isroil milliy xavfsizligiga tahdid solayotganini" aytishmoqda.

Endi nima bo’ladi?

Netanyahu murakkab siyosiy vaziyatga tushib qoldi. U mustaqil tekshiruvni boshlashni istamaydi, chunki bu uning o‘z pozitsiyasini zaiflashtirishi mumkin. Shu bilan birga, SHABAK bilan ochiq urush uni yanada noqulay holatga tushirib qo‘ymoqda.

Bu kontekstda vaziyat quyidagicha rivojlanishi mumkin:

1. SHABAK rahbariga bosim davom etadi – Netanyahu Ronen Barni lavozimidan ketkazish uchun barcha vositalarni ishga soladi.

2. "Qatargeyt" bo‘yicha tergov – agar SHABAKning tekshiruvi davom etsa, Netanyahu o‘zining himoya strategiyasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi.

3. Siyosiy inqiroz chuqurlashadi – hukumat ichida bo‘linish kuchayishi, ijtimoiy norozilik ortishi va muddatidan oldin saylovlar o‘tkazilishi ehtimoli bor.

Shubhasiz, Netanyahu va Isroil xavfsizlik tizimlari o‘rtasidagi qarama-qarshilik endi boshlanmoqda. Bu ziddiyat qanday tugashi haqida taxminlaringizni izohlarda qoldiring.

Strategic Focus: Central Asia

Xitoyning O‘zbekistonga ta’siri: Imkoniyatmi yoki xavf?

Xitoy resurslarimizni nazorat qilyaptimi? Mahalliy kadrlarga raqobat kuchayadimi? O‘zbekiston “qarz tuzog‘iga” tushib qolmayaptimi?

🎙 CPR Podkast'ning eksklyuziv sonida ushbu savollarga Xitoyda yashagan, ishlagan va uning siyosati, iqtisodiy strategiyasini chuqur o‘rgangan ekspertlar bilan javob berdik.

🎥 To‘liq suhbatni tomosha qilish

👉🏿 @akromov_tahlili 👈🏿

Bugun biz yetakchi davlatlarning tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslarini tahlil qilamiz. Ta’kidlash joiz, bizning tahlil kerakli hajmdan ko’ra qisqaroq bo’ladi, lekin baribir asosiy tushunchalarni yoritishga harakat qilamiz.

Bu mavzu nega muhim? Bu tahlil bizga davlatlar nima uchun aynan shunday harakat qilayotganini, ularning tashqi siyosat psixologiyasi nimaga asoslanganini tushunishga yordam beradi.

Tarixni tushunmasdan – bugungi siyosatni tushunib bo‘lmaydi.

Birinchi post - Rossiya.
Ikkinchi post - Turkiya.
Uchinchi post - Eron.
To’rtinchi post - Xitoy.
Beshinchi post - Isroil.

Strategic Focus: Central Asia

Rossiyaning tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari

Rossiyaning tashqi siyosati geosiyosiy, madaniy va diniy omillar ta’siri ostida shakllangan. Kiyev Rusi, Moskva davlati, Rossiya imperiyasi, Sovet Ittifoqi va zamonaviy Rossiya Federatsiyasi orqali o‘tgan davrlar davomida davlatchilik, messianizm va Rossiyaning dunyodagi roli haqidagi g‘oyalar o‘z izchilligini saqlab kelgan. Ushbu asoslarni tahlil qilish Rossiyaning tashqi siyosat strategiyasini tushunish uchun muhimdir.

Kiyev Rusi va Vizantiya merosi: messianizmning boshlanishi

Rossiya tashqi siyosatining tarixiy ildizlari IX–XIII asrlardagi Kiyev Rusi davriga borib taqaladi. 988 yilda Vizantiyadan xristianlik qabul qilinishi - davlatga oliy missiya (vazifa) egasi rolini yuklatdi, ya’ni davlat endi oliy bir vazifaga ega degan tushuncha paydo bo’ldi. Vizantiyaning hokimyatlar simfoniyasi doktrinasi – ya’ni davlat va cherkov o‘rtasidagi uyg‘unlik konsepsiyasi Rossiyada davlat rahbarini din va tartibning himoyachisi rolini shakllantirdi.

1453 yilda Konstantinopolning qulashi ortidan Moskva o‘zini «Uchinchi Rim» deb e’lon qildi va pravoslavlik hamda jahon sivilizatsiyasining markazi sifatida o‘z rolini mustahkamladi. Bu konsepsiya XVI asrda rohib Filofey tomonidan shakllantirilgan: «Ikki Rim qulab tushdi, uchinchisi turibdi, to‘rtinchisi bo‘lmaydi». Bu messianistik ong Rossiyaning tashqi siyosatiga chuqur ta’sir ko‘rsatib kelmoqda.

Moskva davlati va imperiyaviy ekspansiya: yerlarni birlashtirish

XV asrdan boshlab Moskva davlati tashqi siyosati «rus yerlarini yig’ish» va pravoslav dunyosini himoya qilish g‘oyasiga asoslangan edi. Ivan III o‘zini «butun Rus davlatining hukmdori» deb e’lon qilgan va avvalgi Kiyev Rusi tarkibiga kirgan hududlarni qayta birlashtirishga intilgan.

Moskva o’zini Sharqiy slavyan sivilizatsiyasi markazi sifatida ko‘rgan. Sharqqa (Sibirga) va janubga (Kavkaz, Markaziy Osiyo) ekspansiya pravoslav aka-ukalarni himoya qilish va Pax Russica – ya’ni «rus dunyosini» barpo etish tamoyili asosida olib borilgan. Ushbu siyosat imperiyaviy mafkuraning negizini yaratdi.

Rossiya imperiyasi: Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi muvozanat

XVIII–XIX asrlarda Pyotr I islohotlari va undan keyingi imperatorlar siyosati natijasida Rossiya tashqi siyosati yanada pragmatik tus oldi, bunda messianistik g‘oyalar Yevropa kuchlar muvozanati tamoyillari bilan uyg‘unlashgan edi.

Pyotr I modernizatsiyasi Rossiyani G‘arb tomon yo‘naltirdi, ammo falsafiy jihatdan mamlakat o‘zining maxsus missiyasiga sodiq qoldi. XIX asrda slavyanofillik va g‘arbparastlik kabi intellektual oqimlar ushbu tafovutni aks ettirdi: slavyanofillar Rossiyani G‘arbga qarshi turuvchi noyob sivilizatsiya deb bilgan bo‘lsa, g‘arbparastlar uni Yevropa hamjamiyatining bir qismi sifatida ko‘rgan.

Rossiya imperiyasining tashqi siyosati o’zida ham ekspansiyani (masalan, Markaziy Osiyo va Kavkazga), ham Yevropa siyosatida muhim o‘rin egallashga intilishni (1815 yilgi Vena kongressi) birlashtirdi.

Sovet Ittifoqi: ideologiya va global missiya

1917 yilgi inqilob va SSSRning tashkil etilishi Rossiyaning tashqi siyosatini tubdan o‘zgartirdi. Diniy messianizm o‘rnini kommunistik mafkura egalladi. Falsafiy jihatdan marksizm-leninizmning jahon inqilobi konsepsiyasi asos sifatida qabul qilindi, bunda Sovet Ittifoqi kapitalizmga qarshi kurashning avangardi sifatida ko‘rildi.

Imperiyaviy universallik o‘rniga internatsionalizm keldi, lekin bu ham global ta’sirga intilish davomiyligini saqlab qoldi. Sovuq urush davridagi ikki qutbli dunyo aynan shu siyosatning cho‘qqisi bo‘ldi, bu davrda SSSR o‘zini G‘arbga qarshi muqobil qudrat sifatida ko‘rsatdi va mustamlakachilikka qarshi harakatlar hamda sotsialistik rejimlarni qo‘llab-quvvatladi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Zamonaviy Rossiya: «rus dunyosi» va ko‘p qutblilik

1991 yilda SSSR parchalangach, Rossiyaning tashqi siyosati identifikatsiya inqiroziga uchradi, biroq 2000-yillarga kelib Vladimir Putin rahbarligida yangi yo‘nalish shakllandi.

Bugungi strategiya tarixiy g‘oyalarning sinteziga asoslangan: Imperiyaviy buyuklik; Pravoslav missiyasi; G‘arbga qarshi kurash tajribasi. XXI asr boshidan faol ilgari surilayotgan «rus dunyosi» konsepsiyasi Rossiyaning rus tilli aholini va madaniy hududni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, bu ayniqsa Ukraina va Gruziya mojarolarida yaqqol namoyon bo‘ldi.

Zamonaviy siyosatning falsafiy asosi ko‘p qutbli dunyo g‘oyasiga asoslangan bo‘lib, u Aleksandr Dugin kabi ideologlar tomonidan shakllantirilgan va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda. Rossiya o‘zini AQSh gegemoniyasiga qarshi muvozanat unsuri sifatida ko‘rsatib, davlatlarning suvereniteti va «o‘ziga xos yo‘l» huquqini «himoya qiladi». Bu yondashuv Rossiyaning tarixiy Sharq va G‘arb o‘rtasidagi noyob sivilizatsiya sifatidagi tasavvuri bilan uyg‘unlashadi. Pragmatizm esa Xitoy, Hindiston va Global Janub davlatlari bilan aloqalarni mustahkamlashda namoyon bo‘lmoqda, bu esa Rossiyaning geosiyosiy joylashuvini ongli ravishda qo‘llashiga ishora qiladi.

Geosiyosiy tahdidlar va pragmatizm

Rossiyaning zamonaviy tashqi siyosati tarixiy-falsafiy ideallarni pragmatik maqsadlar bilan uyg‘unlashtiradi. U G‘arb sanksiyalari, Osiyoda Xitoy bilan ta’sir uchun raqobat, postsovet makonidagi beqarorlik kabi muammolarga duch kelmoqda. Shunga qaramay, Rossiya «Uchinchi Rim» konsepsiyasidan tortib, sovet superdavlati merosigacha bo‘lgan tarixiy xotirani o‘z ambitsiyalarini qonuniylashtirish vositasi sifatida qo‘llashni davom ettirmoqda. Messianizm va real siyosat o‘rtasida muvozanat saqlash uning strategiyasining asosiy xususiyati bo‘lib qolmoqda.

Umuman olganda, Rossiya tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari messianizm, imperiyaviy an’analar va zamonaviy geosiyosiy chaqiriqlarga javob beruvchi pragmatizm uyg‘unligidan iborat. Vizantiya merosidan tortib, imperiyaviy ekspansiya va sovet mafkurasigacha bo‘lgan yo‘lda shakllangan «rus dunyosi» konsepsiyasi Rossiyaning jahon tartibidagi o‘ziga xos rolga intilishining izchil davomidir. Rossiya XXI asr sharoitlariga moslashgan holda, o‘z tarixiy identifikatsiyasiga tayanib, dunyoda o‘z o‘rnini izlashda davom etmoqda, bu esa uning tashqi siyosatini o‘ziga xos tahlil obyektiga aylantiradi.

Strategic Focus: Central Asia

Turkiya tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari

Turkiyaning tashqi siyosati ko‘p asrlik tarix, falsafiy g‘oyalar va geosiyosiy realliklar ta’siri ostida shakllangan murakkab hodisadir. Uning asoslari Usmoniy o‘tmishga borib taqaladi, zamonaviy respublika shakllanishi davrida transformatsiyaga uchradi va XXI asrda evolyutsiyasini davom ettirmoqda. Bu dinamikani tushunish uchun asosiy tarixiy bosqichlar, falsafiy konsepsiyalar va ularning Turkiyaning tashqi siyosat strategiyasiga ta’sirini ko‘rib chiqish zarur.

Usmoniylar merosi: imperiya an’analari va universallik

Tarixiy jihatdan Turkiyaning tashqi siyosati ko‘p millatli va ko‘p konfessiyali imperiya sifatida shakllangan Usmoniylar tajribasiga tayanadi. Usmoniylar imperiyasi o‘zini ham Vizantiya, ham Islomiy an’analar merosxo‘ri sifatida ko‘rgan, bu esa unga universal xarakter bergan. Ushbu siyosatning falsafiy asosi Pax Ottomana — ya’ni Usmoniylar dunyosi g‘oyasi bo‘lib, u Bolqonlardan Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikagacha bo‘lgan keng hududlarda tartib va barqarorlikni ta’minlash maqsad qilgandi.

Usmoniylar imperiyasining tashqi siyosati kuch va diplomatiya muvozanatiga asoslangan edi. Bir tomondan, u harbiy qudrat va ekspansiyaga tayangan, ikkinchi tomondan, murakkab vasallik tizimi va savdo aloqalari orqali o‘z ta’sirini mustahkamlagan. «Chegarasiz davlat» g‘oyasi va ummat ul-mu’minin tushunchasi uyg‘unligi Turkiyaning tashqi dunyo bilan munosabatlarida o‘ziga xos model yaratdi. Bu model Turkiyani milliy davlat sifatida emas, balki sivilizatsiya markazi sifatida tasavvur qilishga imkon bergan. XXI asrda faol namoyon bo‘lgan «neousmoniylik» ritorikasida aynan shu imperiya mentalitetini ko’rsak bo’ladi.

Kemalizm (Otaturkchilik) va milliy davlatga o‘tish

Usmoniylar imperiyasining Birinchi jahon urushi natijasida qulashidan so‘ng va 1923 yilda Mustafo Kamol Otaturk boshchiligida Turkiya Respublikasining tashkil etilishi bilan tashqi siyosat tubdan o‘zgardi. Otaturkchilik falsafasi sekulyarizm, millatchilik va modernizatsiya tamoyillariga asoslanib, imperial universallikni milliy davlat konsepsiyasi foydasiga inkor etdi. Otaturkning «Uyda tinchlik, dunyoda tinchlik» (Yurtta sulh, cihanda sulh) shiori aralashuvdan voz kechish va hududiy yaxlitlikni saqlashga qaratilgan tashqi siyosat asosiga aylandi.

Falsafiy jihatdan kemalizm turk kontekstiga moslashtirilgan Yevropa Ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida shakllangan. Bu davrdagi tashqi siyosat pragmatik bo‘lib, G‘arb dunyosi bilan integratsiyaga yo‘naltirilgan edi. Buning natijasi sifatida Turkiya 1952 yilda NATOga qo‘shildi va Yevropa bilan yaqinlashishga harakat qildi. Ammo bu Usmoniylik o‘tmishidan to‘liq uzilish emas edi: kuchli markazlashgan davlat va uning mintaqaviy yetakchilik roli haqidagi tushuncha saqlanib qoldi, faqat yangi milliy darajadagi shaklda.

Neousmoniylik va panturkizm: tarixiy missiyaning qayta tiklanishi

2002 yilda Adolat va taraqqiyot partiyasi (AKP) hokimiyatga kelishi, ayniqsa Rajab Toyyib Erdog‘an rahbarligida Turkiyaning tashqi siyosati «neousmoniylik» deb atash mumkin bo‘lgan yangi bosqichga o‘tdi. Bu atama Turkiyani regional superdavlat sifatida qayta tiklashga urinishni anglatadi va Usmoniylar imperiyasi tarixiy merosiga tayanadi. Neousmoniylikning falsafiy asosi islomiy qadriyatlar, milliyatchilik va sobiq Usmoniylar hududlari uchun tarixiy mas’uliyat g‘oyalarining uyg‘unligidir.

Neousmoniylik «Strategik chuqurlik» konsepsiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uni Turkiyaning sobiq tashqi ishlar vaziri va bosh vaziri Ahmet Davutoglu ishlab chiqqan. U «Strategik chuqurlik» (2001) kitobida Turkiya o‘zining geografik joylashuvi, tarixiy ta’siri va madaniy aloqalaridan foydalanib, ta’sir doirasini kengaytirishi kerakligini ta’kidlagan. Bu falsafa Yaqin Sharq, Kavkaz, Bolqon va Markaziy Osiyo ishlariga faol aralashishni nazarda tutib, kemalizmning aralashmaslik tamoyiliga zid keladi.

Strategic Focus: Central Asia