Rossiya elitasi: yangi fraksiyalar va strategik yo‘nalishlar - davomi

3. Prezident fraksiyasi: suverenitet va ko‘p qirrali siyosat

Nomidan ma’lumki, bu fraksiya Rossiyaning mustaqil geosiyosiy o‘yinchi sifatida rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. Ular na Xitoy, na AQSh ta’siriga to‘liq tushishni xohlamaydi, balki Rossiyaning suvereniteti va ko‘p vektorli tashqi siyosatini himoya qilish tarafdori.

Prezident guruhiga A.Vayno (Prezident Administratsiyasi rahbari), D.Manturov (Sanoat va savdo vaziri - ehtimoliy vorislardan), A.Belousov (Mudofaa vaziri), V.Volodin (Davlat dumasi raisi), Anna Tsivilyeva-Putina (Mudofaa vaziri o’rinbosari, Putinning jiyani), S.Chemezov (Rostex), A.Dyumin (Davlat kengashi kotibi - ehtimoliy vorislardan), V.Zolotov (Milliy gvardiya rahbari) kiradi.

Fraksiyaning strategik yo‘nalishi: Rossiyaning mustaqilligini saqlab qolish; AQSh va Xitoy o‘rtasida balansni ushlash; ichki iqtisodiy boshqaruvni kuchaytirish; MHO bo‘yicha qat’iy pozitsiyani saqlab qolish; hokimiyat institutlarini mustahkamlash.

Kim g‘alaba qozonadi?

Shunday qilib, bugungi kunda uchta fraksiya Rossiyaning ichki siyosatini belgilab berishini anglash mumkin. Yaqin kelajakda AQSh, Xitoy va Yevropa Ittifoqi ushbu fraksiyalar bilan muzokaralarni davom ettiradi, chunki Rossiyaning qaysi yo‘lni tanlashi global geosiyosiy o‘zgarishlarga bevosita ta’sir qiladi. Shu bilan birga, Rossiya o‘z strategik mustaqilligini saqlab qola oladimi yoki Xitoy yoki AQSh tomoniga og‘ishadimi – bu yaqin kelajakdagi eng muhim savollardan biri bo‘lib qolmoqda.

G’arbiy alyans

Hurmatli kuzatuvchi-do’stlar!

JIDU huzuridagi Istiqbolli xalqaro tadqiqotlar instituti tomonidan ishlab chiqilgan quyidagi so’rovnomada ishtirok etishga taklif qilamiz.

Maqsad - Xitoy Xalq Respublikasining “Bir makon bir yo’l” tashabbusining O’zbekistondagi rolini o’rganish.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdZ94QjmcIykFPP0ygvXydEaZR2T0ceS4IUjGaHpbUcIsiU_A/viewform?usp=dialog

Strategic Focus: Central Asia

Assalomu aleykum, do’stlar! Sizlarni ushbu muhim so’rovnomadan o’tishga yana bir bor taklif qilamiz.

Turkiya: Yevropa va Yaqin Sharq o‘rtasidagi muvozanat

M.Imomov, mustaqil tadqiqotchi

Turkiyaning shimoliy va janubiy chegaralaridagi geosiyosiy o‘zgarishlar Anqara uchun yangi imkoniyatlar yaratib, ayni paytda murakkab sinovlarni ham yuzaga keltirmoqda. AQSh siyosatining o‘zgarishi, Saudiya Arabistonining kuchayishi va Yevropa xavfsizligining qayta shakllanishi fonida Turkiya ikki strategik yo‘nalish – Yevropa va Yaqin Sharq o‘rtasida muvozanatni topishga harakat qilmoqda.

Janubiy front: Suriya inqirozidan Saudlar tahdidigacha

Turkiya 2024-yil dekabrida Asad rejimi qulaganidan keyin Suriyada katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Anqara tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Hay’at Tahrir ash-Shom guruhi Damashqni egallab, Turkiyaning mintaqadagi ta’sirini oshirishiga zamin yaratdi. Ichki kurd isyonchilari bilan sulhga erishilishi va Suriyaning vaqtinchalik hukumati hamda kurd separatistlari o‘rtasidagi kelishuv Turkiyaga vaziyatni barqarorlashtirish uchun imkoniyat taqdim etdi.

Biroq, Anqara mintaqada yetakchi o‘rinni egallash yo‘lida bir necha jiddiy to‘siqlarga duch kelmoqda:

Birinchidan, Saudiya Arabistoni yangi qudrat sifatida – Vashingtonning faol qo‘llab-quvvatlashi bilan Ar-Riyod Yaqin Sharq diplomatiyasida muhim o‘yinchiga aylanmoqda. AQSh, Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi muzokaralarda vositachilik qilayotgan Saudiya Arabistoni Turkiyaning strategik ambitsiyalarini cheklab qo‘ymoqda.

Ikkinchidan, Eron omili – Tehron Suriyada o‘z ta’sirini yo‘qotganiga qaramay, mintaqaviy geosiyosatda hali ham muhim o‘rin tutadi. AQSh va Eron o‘rtasidagi iliq munosabatlarning paydo bo‘lishi Anqaraning Shomdagi rejalariga tahdid solishi mumkin.

Uchinchidan, Isroil bilan munosabatlar – Suriya islomiy kuchlar nazoratiga o‘tganidan so‘ng Isroil xavotirda. Turkiya Tel-Aviv bilan kelishuvga erishmas ekan, Anqaraning mintaqaviy ta’siri zaiflashishi mumkin.

Taxminlarga ko’ra, Turkiya Suriya kurdlarini Damashq nazorati ostidagi siyosiy tizimga integratsiya qilishga harakat qiladi, lekin bu jarayonda Eron va Saudiya Arabistoni bilan keskinlik saqlanib qoladi. Uzoq muddatda Anqara Ar-Riyod bilan kelishuvga erishishi mumkin, biroq bu ikki sunniy davlat o‘rtasidagi raqobat davom etadi.

Yevropa fronti: yangi imkoniyatlar

Turkiya Yaqin Sharqdagi murakkab vaziyatni boshqarar ekan, Yevropada uning oldida yangi imkoniyatlar ochilmoqda. Polsha Turkiya bilan hamkorlikka katta qiziqish bildirmoqda, ayniqsa, AQSh va Rossiya Ukraina bo‘yicha kelishuvga erishishi mumkinligi fonida Varshava o‘z xavfsizlik strategiyasini qayta ko‘rib chiqmoqda.

Turkiyaning Yevropada o‘z mavqeini mustahkamlashiga bir nechta omillar hissa qo‘shmoqda:

1) NATOdagi yangi rol – NATO bosh kotibi Mark Rutte Yevropa Ittifoqi rahbarlarini Turkiya bilan aloqalarni yaxshilashga chaqirmoqda. Bu esa Anqaraning Yevropadagi ta’sirini oshirish imkoniyatini yaratishi mumkin.

2) Polsha-Turkiya yaqinlashuvi – an’anaviy ravishda Turkiya va Polsha Qora dengiz mintaqasida o‘z ta’sir doirasi uchun kurashib kelgan. Ammo AQShning Yevropadagi ishtiroki kamaygani sari Varshava yangi ittifoqchilar izlamoqda va bu borada Anqara asosiy nomzodlardan biri.

3) Rossiya va Yevropa o‘rtasidagi muvozanat – Turkiya Rossiya bilan yaqin aloqalarini saqlab qolgan, ammo Yevropa bilan hamkorlikni chuqurlashtirish uchun Moskva bilan munosabatlarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lishi mumkin.

Eskpertlar aytishicha, Turkiya Polsha va boshqa Sharqiy Yevropa davlatlari bilan hamkorlikni mustahkamlaydi, ammo Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniya tomonidan ehtiyotkorlik bilan qarshi olinadi. Anqara Rossiya bilan hamkorlikni saqlab qolishga harakat qiladi, biroq Yevropaning bosimi kuchaysa, Turkiya asta-sekin Moskva bilan strategik masofani oshirishi mumkin.

Xulosa qilib aytganda, Anqara murakkab tanlov qarshisida – Yevropa xavfsizlik tizimida o‘z o‘rnini mustahkamlash yoki Yaqin Sharqda dominant kuchga aylanish. Ehtimol, Turkiya keskin qaror qabul qilmasdan, ikkala frontda ham harakat qilishni davom ettiradi.

Strategic Focus: Central Asia

NATO va Rossiya, Saudiya Arabistoni va Eron o‘rtasida muvozanatni saqlash Anqara uchun muhim bo‘lib qoladi. Ichki iqtisodiy muammolar va Erdog’anning reytingi pasayib borayotgani bu strategiyaga ta’sir qilishi mumkin. Ammo hozircha Turkiya global geosiyosiy o‘zgarishlardan maksimal darajada foyda olishga harakat qilmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Kechki mutolaaga tavsiya

Safarova Durdona (JIDU, IXTI) tomonidan tayyorlangan “AQShning Janubiy Kavkazdagi tashqi siyosati” nomli maqola bilan tanishib chiqishingizni va izoh qoldirishingizni so’raymiz.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil

Isroilda inqiroz: Netanyahu va SHABAK o‘rtasida kurash boshlandi
 
Isroilda Bosh vazir Netanyahu va Xavfsizlik xizmati (SHABAK) rahbariyati o‘rtasida keskin qarama-qarshilik yuzaga kelmoqda. Bunga 2023-yil 7-oktabrdagi HAMASning hujumi bo‘yicha olib borilgan tekshiruv sabab bo‘ldi. SAXAL va SHABAK rahbarlari o‘z mas’uliyatlarini tan olgan bo‘lsa-da, Netanyahu xatolar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaslikka harakat qilib, aybni faqat o‘zining qo‘l ostidagi rasmiylarga yuklamoqda.
 
7-oktabrdagi muvaffaqiyatsizlikka kim javobgar?
 
SHABAK rahbari Ronen Bar ochiqchasiga javobgarlikni o‘z zimmasiga olib: «Biz 7-oktabr qirg‘inining oldini ololmadik. Bu og‘ir yukni hayotimning oxirigacha ko‘taraman», deb e’lon qildi. Biroq Netanyahu ofisi uni keskin tanqid qilib, razvedka xizmatining tahdidni noto‘g‘ri baholaganini aytdi.
 
Shu bilan birga, HAMASning G‘azo sektorida mustahkamlanishiga sabab bo‘lgan asosiy xavfsizlik strategiyasi aynan Netanyahuga tegishli. Uning hukumati Qatardan G‘azoga pul o‘tkazish siyosatini qo‘llab-quvvatlab, shu yo‘l bilan Falastin Milliy Ma’muriyati zaiflashtirilishini istagan edi. Bu esa Isroilni Falastin bilan kelishuvga majbur qiladigan omillarni bartaraf etish strategiyasining bir qismi bo‘lgan. Endi esa ushbu siyosatning oqibatlari yuzaga chiqqach, Netanyahu aybni razvedka xizmatiga yuklamoqchi.
 
SHABAK bosim ostida: iste’fo yoki kurash davom etadimi?
 
Netanyahu Ronen Barni lavozimidan chetlatish bo‘yicha bir necha haftadan beri harakat qilmoqda. 6-mart kuni bosh vazir undan iste’foga chiqishini talab qildi, biroq SHABAK rahbari bundan bosh tortdi va davlat tekshiruvi o‘tkazilmaguncha o‘z lavozimini tark etmasligini bildirdi. Agar bunday tekshiruv o‘tkazilsa, Netanyahuning o‘zi ham javobgarlikka tortilishi mumkin.
 
Bundan tashqari, SHABAK Netanyahuning apparati va Qatarning hamkorligi bo‘yicha tekshiruv boshladi. Ushbu tekshiruv bosh vazir atrofidagilarning Qatarning imidjini yaxshilash bo‘yicha kampaniya olib borganiga oid xabarlar fonida boshlangani Netanyahuning g‘azabini qo‘zg‘adi.
 
SHABAK sobiq rahbari Netanyahu haqidagi sirlarni oshkor qilish bilan tahdid qildi
 
Keskinlik yangi bosqichga o‘tdi: sobiq SHABAK rahbari Nadav Argaman agar Netanyahu "qizil chiziqni bosib o‘tsa", ya’ni konstitutsiyaga qarshi harakatlarga qo‘l uradigan bo‘lsa, u bosh vazir haqidagi barcha narsani oshkor qilish bilan tahdid qildi. G‘azablangan Netanyahu Argamanni shantaj qilishda aybladi. Shu bilan birga, sobiq SAXAL, Mossad, SHABAK rahbarlari va boshqa razvedka xodimlaridan iborat 25 kishilik maxfiy forum tashkil etilib, ular "Netanyahuning siyosati Isroil milliy xavfsizligiga tahdid solayotganini" aytishmoqda.

Endi nima bo’ladi?

Netanyahu murakkab siyosiy vaziyatga tushib qoldi. U mustaqil tekshiruvni boshlashni istamaydi, chunki bu uning o‘z pozitsiyasini zaiflashtirishi mumkin. Shu bilan birga, SHABAK bilan ochiq urush uni yanada noqulay holatga tushirib qo‘ymoqda.

Bu kontekstda vaziyat quyidagicha rivojlanishi mumkin:

1. SHABAK rahbariga bosim davom etadi – Netanyahu Ronen Barni lavozimidan ketkazish uchun barcha vositalarni ishga soladi.

2. "Qatargeyt" bo‘yicha tergov – agar SHABAKning tekshiruvi davom etsa, Netanyahu o‘zining himoya strategiyasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi.

3. Siyosiy inqiroz chuqurlashadi – hukumat ichida bo‘linish kuchayishi, ijtimoiy norozilik ortishi va muddatidan oldin saylovlar o‘tkazilishi ehtimoli bor.

Shubhasiz, Netanyahu va Isroil xavfsizlik tizimlari o‘rtasidagi qarama-qarshilik endi boshlanmoqda. Bu ziddiyat qanday tugashi haqida taxminlaringizni izohlarda qoldiring.

Strategic Focus: Central Asia

Xitoyning O‘zbekistonga ta’siri: Imkoniyatmi yoki xavf?

Xitoy resurslarimizni nazorat qilyaptimi? Mahalliy kadrlarga raqobat kuchayadimi? O‘zbekiston “qarz tuzog‘iga” tushib qolmayaptimi?

🎙 CPR Podkast'ning eksklyuziv sonida ushbu savollarga Xitoyda yashagan, ishlagan va uning siyosati, iqtisodiy strategiyasini chuqur o‘rgangan ekspertlar bilan javob berdik.

🎥 To‘liq suhbatni tomosha qilish

👉🏿 @akromov_tahlili 👈🏿

Bugun biz yetakchi davlatlarning tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslarini tahlil qilamiz. Ta’kidlash joiz, bizning tahlil kerakli hajmdan ko’ra qisqaroq bo’ladi, lekin baribir asosiy tushunchalarni yoritishga harakat qilamiz.

Bu mavzu nega muhim? Bu tahlil bizga davlatlar nima uchun aynan shunday harakat qilayotganini, ularning tashqi siyosat psixologiyasi nimaga asoslanganini tushunishga yordam beradi.

Tarixni tushunmasdan – bugungi siyosatni tushunib bo‘lmaydi.

Birinchi post - Rossiya.
Ikkinchi post - Turkiya.
Uchinchi post - Eron.
To’rtinchi post - Xitoy.
Beshinchi post - Isroil.

Strategic Focus: Central Asia

Rossiyaning tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari

Rossiyaning tashqi siyosati geosiyosiy, madaniy va diniy omillar ta’siri ostida shakllangan. Kiyev Rusi, Moskva davlati, Rossiya imperiyasi, Sovet Ittifoqi va zamonaviy Rossiya Federatsiyasi orqali o‘tgan davrlar davomida davlatchilik, messianizm va Rossiyaning dunyodagi roli haqidagi g‘oyalar o‘z izchilligini saqlab kelgan. Ushbu asoslarni tahlil qilish Rossiyaning tashqi siyosat strategiyasini tushunish uchun muhimdir.

Kiyev Rusi va Vizantiya merosi: messianizmning boshlanishi

Rossiya tashqi siyosatining tarixiy ildizlari IX–XIII asrlardagi Kiyev Rusi davriga borib taqaladi. 988 yilda Vizantiyadan xristianlik qabul qilinishi - davlatga oliy missiya (vazifa) egasi rolini yuklatdi, ya’ni davlat endi oliy bir vazifaga ega degan tushuncha paydo bo’ldi. Vizantiyaning hokimyatlar simfoniyasi doktrinasi – ya’ni davlat va cherkov o‘rtasidagi uyg‘unlik konsepsiyasi Rossiyada davlat rahbarini din va tartibning himoyachisi rolini shakllantirdi.

1453 yilda Konstantinopolning qulashi ortidan Moskva o‘zini «Uchinchi Rim» deb e’lon qildi va pravoslavlik hamda jahon sivilizatsiyasining markazi sifatida o‘z rolini mustahkamladi. Bu konsepsiya XVI asrda rohib Filofey tomonidan shakllantirilgan: «Ikki Rim qulab tushdi, uchinchisi turibdi, to‘rtinchisi bo‘lmaydi». Bu messianistik ong Rossiyaning tashqi siyosatiga chuqur ta’sir ko‘rsatib kelmoqda.

Moskva davlati va imperiyaviy ekspansiya: yerlarni birlashtirish

XV asrdan boshlab Moskva davlati tashqi siyosati «rus yerlarini yig’ish» va pravoslav dunyosini himoya qilish g‘oyasiga asoslangan edi. Ivan III o‘zini «butun Rus davlatining hukmdori» deb e’lon qilgan va avvalgi Kiyev Rusi tarkibiga kirgan hududlarni qayta birlashtirishga intilgan.

Moskva o’zini Sharqiy slavyan sivilizatsiyasi markazi sifatida ko‘rgan. Sharqqa (Sibirga) va janubga (Kavkaz, Markaziy Osiyo) ekspansiya pravoslav aka-ukalarni himoya qilish va Pax Russica – ya’ni «rus dunyosini» barpo etish tamoyili asosida olib borilgan. Ushbu siyosat imperiyaviy mafkuraning negizini yaratdi.

Rossiya imperiyasi: Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi muvozanat

XVIII–XIX asrlarda Pyotr I islohotlari va undan keyingi imperatorlar siyosati natijasida Rossiya tashqi siyosati yanada pragmatik tus oldi, bunda messianistik g‘oyalar Yevropa kuchlar muvozanati tamoyillari bilan uyg‘unlashgan edi.

Pyotr I modernizatsiyasi Rossiyani G‘arb tomon yo‘naltirdi, ammo falsafiy jihatdan mamlakat o‘zining maxsus missiyasiga sodiq qoldi. XIX asrda slavyanofillik va g‘arbparastlik kabi intellektual oqimlar ushbu tafovutni aks ettirdi: slavyanofillar Rossiyani G‘arbga qarshi turuvchi noyob sivilizatsiya deb bilgan bo‘lsa, g‘arbparastlar uni Yevropa hamjamiyatining bir qismi sifatida ko‘rgan.

Rossiya imperiyasining tashqi siyosati o’zida ham ekspansiyani (masalan, Markaziy Osiyo va Kavkazga), ham Yevropa siyosatida muhim o‘rin egallashga intilishni (1815 yilgi Vena kongressi) birlashtirdi.

Sovet Ittifoqi: ideologiya va global missiya

1917 yilgi inqilob va SSSRning tashkil etilishi Rossiyaning tashqi siyosatini tubdan o‘zgartirdi. Diniy messianizm o‘rnini kommunistik mafkura egalladi. Falsafiy jihatdan marksizm-leninizmning jahon inqilobi konsepsiyasi asos sifatida qabul qilindi, bunda Sovet Ittifoqi kapitalizmga qarshi kurashning avangardi sifatida ko‘rildi.

Imperiyaviy universallik o‘rniga internatsionalizm keldi, lekin bu ham global ta’sirga intilish davomiyligini saqlab qoldi. Sovuq urush davridagi ikki qutbli dunyo aynan shu siyosatning cho‘qqisi bo‘ldi, bu davrda SSSR o‘zini G‘arbga qarshi muqobil qudrat sifatida ko‘rsatdi va mustamlakachilikka qarshi harakatlar hamda sotsialistik rejimlarni qo‘llab-quvvatladi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Zamonaviy Rossiya: «rus dunyosi» va ko‘p qutblilik

1991 yilda SSSR parchalangach, Rossiyaning tashqi siyosati identifikatsiya inqiroziga uchradi, biroq 2000-yillarga kelib Vladimir Putin rahbarligida yangi yo‘nalish shakllandi.

Bugungi strategiya tarixiy g‘oyalarning sinteziga asoslangan: Imperiyaviy buyuklik; Pravoslav missiyasi; G‘arbga qarshi kurash tajribasi. XXI asr boshidan faol ilgari surilayotgan «rus dunyosi» konsepsiyasi Rossiyaning rus tilli aholini va madaniy hududni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, bu ayniqsa Ukraina va Gruziya mojarolarida yaqqol namoyon bo‘ldi.

Zamonaviy siyosatning falsafiy asosi ko‘p qutbli dunyo g‘oyasiga asoslangan bo‘lib, u Aleksandr Dugin kabi ideologlar tomonidan shakllantirilgan va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda. Rossiya o‘zini AQSh gegemoniyasiga qarshi muvozanat unsuri sifatida ko‘rsatib, davlatlarning suvereniteti va «o‘ziga xos yo‘l» huquqini «himoya qiladi». Bu yondashuv Rossiyaning tarixiy Sharq va G‘arb o‘rtasidagi noyob sivilizatsiya sifatidagi tasavvuri bilan uyg‘unlashadi. Pragmatizm esa Xitoy, Hindiston va Global Janub davlatlari bilan aloqalarni mustahkamlashda namoyon bo‘lmoqda, bu esa Rossiyaning geosiyosiy joylashuvini ongli ravishda qo‘llashiga ishora qiladi.

Geosiyosiy tahdidlar va pragmatizm

Rossiyaning zamonaviy tashqi siyosati tarixiy-falsafiy ideallarni pragmatik maqsadlar bilan uyg‘unlashtiradi. U G‘arb sanksiyalari, Osiyoda Xitoy bilan ta’sir uchun raqobat, postsovet makonidagi beqarorlik kabi muammolarga duch kelmoqda. Shunga qaramay, Rossiya «Uchinchi Rim» konsepsiyasidan tortib, sovet superdavlati merosigacha bo‘lgan tarixiy xotirani o‘z ambitsiyalarini qonuniylashtirish vositasi sifatida qo‘llashni davom ettirmoqda. Messianizm va real siyosat o‘rtasida muvozanat saqlash uning strategiyasining asosiy xususiyati bo‘lib qolmoqda.

Umuman olganda, Rossiya tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari messianizm, imperiyaviy an’analar va zamonaviy geosiyosiy chaqiriqlarga javob beruvchi pragmatizm uyg‘unligidan iborat. Vizantiya merosidan tortib, imperiyaviy ekspansiya va sovet mafkurasigacha bo‘lgan yo‘lda shakllangan «rus dunyosi» konsepsiyasi Rossiyaning jahon tartibidagi o‘ziga xos rolga intilishining izchil davomidir. Rossiya XXI asr sharoitlariga moslashgan holda, o‘z tarixiy identifikatsiyasiga tayanib, dunyoda o‘z o‘rnini izlashda davom etmoqda, bu esa uning tashqi siyosatini o‘ziga xos tahlil obyektiga aylantiradi.

Strategic Focus: Central Asia

Turkiya tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari

Turkiyaning tashqi siyosati ko‘p asrlik tarix, falsafiy g‘oyalar va geosiyosiy realliklar ta’siri ostida shakllangan murakkab hodisadir. Uning asoslari Usmoniy o‘tmishga borib taqaladi, zamonaviy respublika shakllanishi davrida transformatsiyaga uchradi va XXI asrda evolyutsiyasini davom ettirmoqda. Bu dinamikani tushunish uchun asosiy tarixiy bosqichlar, falsafiy konsepsiyalar va ularning Turkiyaning tashqi siyosat strategiyasiga ta’sirini ko‘rib chiqish zarur.

Usmoniylar merosi: imperiya an’analari va universallik

Tarixiy jihatdan Turkiyaning tashqi siyosati ko‘p millatli va ko‘p konfessiyali imperiya sifatida shakllangan Usmoniylar tajribasiga tayanadi. Usmoniylar imperiyasi o‘zini ham Vizantiya, ham Islomiy an’analar merosxo‘ri sifatida ko‘rgan, bu esa unga universal xarakter bergan. Ushbu siyosatning falsafiy asosi Pax Ottomana — ya’ni Usmoniylar dunyosi g‘oyasi bo‘lib, u Bolqonlardan Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikagacha bo‘lgan keng hududlarda tartib va barqarorlikni ta’minlash maqsad qilgandi.

Usmoniylar imperiyasining tashqi siyosati kuch va diplomatiya muvozanatiga asoslangan edi. Bir tomondan, u harbiy qudrat va ekspansiyaga tayangan, ikkinchi tomondan, murakkab vasallik tizimi va savdo aloqalari orqali o‘z ta’sirini mustahkamlagan. «Chegarasiz davlat» g‘oyasi va ummat ul-mu’minin tushunchasi uyg‘unligi Turkiyaning tashqi dunyo bilan munosabatlarida o‘ziga xos model yaratdi. Bu model Turkiyani milliy davlat sifatida emas, balki sivilizatsiya markazi sifatida tasavvur qilishga imkon bergan. XXI asrda faol namoyon bo‘lgan «neousmoniylik» ritorikasida aynan shu imperiya mentalitetini ko’rsak bo’ladi.

Kemalizm (Otaturkchilik) va milliy davlatga o‘tish

Usmoniylar imperiyasining Birinchi jahon urushi natijasida qulashidan so‘ng va 1923 yilda Mustafo Kamol Otaturk boshchiligida Turkiya Respublikasining tashkil etilishi bilan tashqi siyosat tubdan o‘zgardi. Otaturkchilik falsafasi sekulyarizm, millatchilik va modernizatsiya tamoyillariga asoslanib, imperial universallikni milliy davlat konsepsiyasi foydasiga inkor etdi. Otaturkning «Uyda tinchlik, dunyoda tinchlik» (Yurtta sulh, cihanda sulh) shiori aralashuvdan voz kechish va hududiy yaxlitlikni saqlashga qaratilgan tashqi siyosat asosiga aylandi.

Falsafiy jihatdan kemalizm turk kontekstiga moslashtirilgan Yevropa Ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida shakllangan. Bu davrdagi tashqi siyosat pragmatik bo‘lib, G‘arb dunyosi bilan integratsiyaga yo‘naltirilgan edi. Buning natijasi sifatida Turkiya 1952 yilda NATOga qo‘shildi va Yevropa bilan yaqinlashishga harakat qildi. Ammo bu Usmoniylik o‘tmishidan to‘liq uzilish emas edi: kuchli markazlashgan davlat va uning mintaqaviy yetakchilik roli haqidagi tushuncha saqlanib qoldi, faqat yangi milliy darajadagi shaklda.

Neousmoniylik va panturkizm: tarixiy missiyaning qayta tiklanishi

2002 yilda Adolat va taraqqiyot partiyasi (AKP) hokimiyatga kelishi, ayniqsa Rajab Toyyib Erdog‘an rahbarligida Turkiyaning tashqi siyosati «neousmoniylik» deb atash mumkin bo‘lgan yangi bosqichga o‘tdi. Bu atama Turkiyani regional superdavlat sifatida qayta tiklashga urinishni anglatadi va Usmoniylar imperiyasi tarixiy merosiga tayanadi. Neousmoniylikning falsafiy asosi islomiy qadriyatlar, milliyatchilik va sobiq Usmoniylar hududlari uchun tarixiy mas’uliyat g‘oyalarining uyg‘unligidir.

Neousmoniylik «Strategik chuqurlik» konsepsiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uni Turkiyaning sobiq tashqi ishlar vaziri va bosh vaziri Ahmet Davutoglu ishlab chiqqan. U «Strategik chuqurlik» (2001) kitobida Turkiya o‘zining geografik joylashuvi, tarixiy ta’siri va madaniy aloqalaridan foydalanib, ta’sir doirasini kengaytirishi kerakligini ta’kidlagan. Bu falsafa Yaqin Sharq, Kavkaz, Bolqon va Markaziy Osiyo ishlariga faol aralashishni nazarda tutib, kemalizmning aralashmaslik tamoyiliga zid keladi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi

Neousmoniylik bilan parallel ravishda panturkizm ham rivojlanmoqda — bu Turkiyaning turkiy xalqlarni o‘z bayrog‘i ostida birlashtirish g‘oyasidir. XIX asrga borib taqaluvchi bu tushuncha XX asr boshlarida rivojlangan va bugungi kunda Turkiyaning Ozarbayjon va Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorligi orqali ifodalanmoqda. Panturkizm neousmoniylikni to‘ldirib, unga etnik element qo‘shmoqda.

Geosiyosiy pragmatizm va zamonaviy tahdidlar

Zamonaviy Turkiyaning tashqi siyosati tarixiy-falsafiy g‘oyalar va geosiyosiy realliklar asosida shakllangan pragmatik qarorlar uyg‘unligidan iborat. Turkiya G‘arb va Sharq o‘rtasida muvozanatni saqlashga intilib, NATO va AQSh bilan strategik hamkorlikni davom ettirar ekan, shu bilan birga Rossiya, Xitoy va musulmon dunyosi bilan ham aloqalarini rivojlantirmoqda. Bu «ko‘p vektorli» yondashuv, bir tomondan, Usmoniylar imperiyasining moslashuvchan diplomatiya an’analarini, boshqa tomondan, kemalizm pragmatizmni aks ettiradi.

Biroq, Turkiya bir qator siyosiy va geosiyosiy tahdidlarga duch kelmoqda. Mintaqaviy mojarolarga (Suriya, Liviya, Tog‘li Qorabog‘) aralashuvi va Sharqiy O‘rta Yer dengizidagi ambitsiyalari qo‘shni davlatlar va G‘arb ittifoqchilari bilan keskinlikni kuchaytirgan. Asosiy falsafiy dilemma shundaki, Turkiya o‘zining imperiyaviy o‘tmishini global dunyodagi milliy davlat roli bilan qanday uyg‘unlashtira oladi?

Xulosa qilib aytganda, Turkiya tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari Usmoniylar universalligi, kemalistik millatchilik va zamonaviy neousmoniylik hamda panturkizm konsepsiyalarining murakkab uyg‘unligidir. Ushbu g‘oyalar geosiyosiy ambitsiyalar bilan uyg‘unlashib, tarixiy xotiraga asoslangan holda, XXI asrning yangi chaqiriqlariga mos ravishda shakllanmoqda. Turkiya o‘z o‘rnini izlashda davom etmoqda, o‘tmish va kelajak, Sharq va G‘arb o‘rtasida muvozanatni topishga intilmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Eron tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari
 
Eronning tashqi siyosati tarixiy anʼanalar, falsafiy konsepsiyalar va diniy g‘oyalar uyg‘unligidan iborat bo‘lib, ming yillar davomida shakllangan. Qadimgi Fors imperiyasidan tortib, islomiy o‘rta asrlar, modernizatsiya davri va 1979-yil Islom Respublikasigacha bo‘lgan jarayonda Eron o‘zining strategiyasini shakllantirib kelgan. Bu strategiya mamlakatning ambitsiyalari, o‘zligini anglashi va geosiyosiy mavqeini aks ettiradi. Ushbu asoslarni tahlil qilish orqali tarixiy-falsafiy meros Tehronning xalqaro maydondagi harakatlarini qanday belgilab berishini tushunish mumkin.
 
Qadimgi Fors: birinchi imperiya va Pax Persica
 
Eron tashqi siyosatining tarixiy ildizlari Ahamoniylar imperiyasi (miloddan avvalgi VI–IV asrlar) davriga borib taqaladi. Bu imperiya Hindistondan Misrgacha cho‘zilgan birinchi global davlat bo‘lib, uning asosiy falsafasi Pax Persica — ya’ni, markazlashtirilgan hokimiyat hamda boshqa madaniyatlarga hurmat tashkil etgan. Shohlar shohi (shohinshoh) samoviy tartibotning kafili sifatida ko‘rilgan bo‘lib, bu zardushtiylikdagi ezgulik (Ahura Mazda) va yovuzlik (Ahriman) o‘rtasidagi kurash tushunchasi bilan bog‘liq edi.
 
Ahamoniylar tashqi siyosati moslashuvchan diplomatiya, harbiy kuch va ko‘p millatli imperiyani boshqarish tizimi (satrapliklar) orqali olib borilgan. Bu meros Eronning sivilizatsiya markazi sifatidagi mavqeini mustahkamladi va hozirgi kunda ham uning mintaqaviy yetakchilik da’volarida aks etmoqda.
 
Islomiy fath davri va shia identifikatsiyasi
 
VII asrda arablar istilosi natijasida islomni qabul qilgan Eron o‘z tashqi siyosatida musulmon qadriyatlarini fors an’analari bilan uyg‘unlashtirdi. Abbosiylar xalifaligi (VIII–XIII asrlar) davrida fors madaniyati va falsafasi  islom olamini boyitib, Eronga intellektual markaz sifatini berdi. Biroq, eng muhim burilish XVI asrda Safaviylar sulolasi davrida shialikning davlat dini sifatida qabul qilinishi bo‘ldi.
 
Shia falsafasi, xususan, imomat va Imom Mahdiy kelishini kutish g‘oyasi, Eron tashqi siyosatiga messianizm (Rossiya siyosatida ham kuzatiladi) tusini berdi. Safaviylar o‘zlarini sunniy Usmonlilar imperiyasiga qarshi shia e’tiqodining himoyachisi sifatida ko‘rishgan. Bu tashqi dushmanlarga qarshi kurash an’anasi keyinchalik Eronning inqilobiy mafkurasining asosi bo‘ldi.
 
Qojarlar sulolasi va pragmatik inqiroz
 
XIX asrda qojarlar davrida Eron tashqi siyosati Yevropa mustamlakachiligi (Rossiya va Britaniya) oldida zaiflashdi. Bu davrning falsafiy asosi imperatorlik ulug‘vorligi qoldiqlari va majburiy pragmatizmdan iborat edi. Hududiy yo‘qotishlar (masalan, 1828-yil Turkmanchoy shartnomasiga ko‘ra Kavkazning boy berilishi) va G‘arbga iqtisodiy qaramlik Eronning sivilizatsion markaz sifatidagi an’anaviy tushunchasini zaiflashtirdi. Shunga qaramay, mustaqillik va xorijiy ta’sirlarga qarshilik g‘oyasi asta-sekin shakllana boshladi va keyinchalik antiimperialistik ritorikaga aylandi.
 
Pahlaviylar va modernizatsiya: G‘arbiy vector
 
1925-yilda Pahlaviylar sulolasi hokimiyatga kelishi bilan Eron tashqi siyosati dunyoviy va modernizatsion tus oldi. Shoh Rezo va uning o‘g‘li Muhammad Rezo G‘arb bilan integratsiyalashuvni milliy g‘urur va taraqqiyot falsafasiga asosladilar. Ayniqsa, Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Eron AQSh va Britaniyaning yaqin ittifoqchisiga aylandi va ularning neft yetkazib beruvchisi hamda sovuq urushdagi hamkoriga aylandi.
 
Biroq, bu yo‘nalish ichki qarshilikni keltirib chiqardi, chunki u Eronga mustaqil sivilizatsiya sifatida qarash an’analariga zid kelardi. 1953-yilda Mosaddiqning AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi tomonidan ag‘darilishi G‘arbni Eronning dushmani sifatida shakllangan tasavvurni kuchaytirdi va inqilob uchun zamin hozirladi.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
1979-yil Islom inqilobi: shia messianizmining eksporti
 
Oyatulloh Xumayniy boshchiligidagi Islom inqilobi Eron tashqi siyosatini tubdan o‘zgartirdi. Velayat-e faqih (diniy yetakchining hukmronligi) konsepsiyasiga asoslangan bu siyosat antiimperialistik messianizm ruhida edi. Falsafiy jihatdan, bu siyosat shialikdagi mustaz‘afin (mazlumlar)ning mustakbirin (zolimlar)ga qarshi kurashi konsepsiyasidan ilhomlangan edi. “Na G‘arb, na Sharq, faqat Islom Respublikasi” shiori Eronning mustaqil geopolitik strategiyasini aks ettirdi.
 
Eron tashqi siyosati shia harakatlarini qo‘llab-quvvatlash (Livandagi Hizbulloh, Yamandagi husiylar) hamda AQSh va Isroilga qarshilik ko‘rsatish vositasiga aylandi. Bu siyosat ishonchli ittifoqchilarning paydo bo‘lishiga, gibrid urushlarining kengayishiga va yadro dasturining milliy suverenitet ramzi sifatida shakllanishiga olib keldi.
 
Geosiyosiy pragmatizm va zamonaviy Eron
 
Bugungi Eron tashqi siyosati messianizm va pragmatizm uyg‘unligidan iborat. Uning Fors Ko‘rfazi, Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq orasidagi geografik joylashuvi Tehronga tarixiy merosidan mintaqaviy ta’sir vositasi sifatida foydalanish imkonini beradi. “Qarshilik o‘qi”ni (Suriya, Hizbulloh, HAMAS) qo‘llab-quvvatlash safaviylar an’anasini eslatsa, Rossiya va Xitoy bilan diplomatik munosabatlarni rivojlantirish qojarlarga xos pragmatizm bilan bog‘liq.
 
Eron bir qancha muammolar bilan yuzlashmoqda: xalqaro sanksiyalar, ichki ijtimoiy muammolar va Saudiya Arabistoni bilan raqobat. Shunga qaramay, uning tashqi siyosati xorijiy gegemoniyaga qarshi kurash tamoyiliga sodiq qolmoqda.
 
Xulosa qilib aytsak, Eron tashqi siyosatining tarixiy-falsafiy asoslari fors imperiyasi universalligi, shia messianizmi va antiimperialistik pragmatizm sintezidir. Pax Persica, safaviylar mafkurasi va Xumayniy inqilobiy mafkurasi orqali Eron o‘zini alternativ global tartibotning markazi sifatida shakllantirmoqda. Bu yo‘l idealizm va real siyosat o‘rtasidagi muvozanatni saqlagan holda, Eron tashqi siyosatini o‘ziga xos va chuqur tarixiy ongga ega fenomen sifatida namoyon qilmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Global axborot xaosi va feyklarning ommaviy targ’iboti zamonida bizning kanallar haqiqat tarafida bo’lishga yordam beradi:

Strategic Focus: Central Asia - Markaziy Osiyodagi (va boshqa mintaqalar) asosiy voqealar tahlili.

@erontahlili - Yaqin Sharqdagi zamonaviy xalqaro munosabatlar.

G’arbiy alyans - AQSh va Yevropa kun tartibidagi asosiy mavzular hamda trendlar.

Xorijiy OAV - chet tillardagi yetakchi nashrlar kanali.

Strategic Focus: Central Asia - LIVE - jahondagi eng oxirgi va sara xabarlar.

Grand Strategiya - xalqaro munosabatlar, geosiyosat va tahlil.

@akromov_tahlili - siyosat, jamiyat va xalqaro munosabatlar bo’yicha Otabek Akromovning shaxsiy fikrlari.

🚀 Qo’shiling, afsuslanmaysiz! 🚀

Rossiya-Xitoy munosabatlarining Ukraina urushidan keyingi istiqbollari: ittifoqmi yoki yashirin raqobat?
 
K.Abdullayev, mustaqil ekspert
 
Ukrainadagi urush boshlanganidan beri Xitoy Rossiyaning eng muhim iqtisodiy hamkoriga aylandi va uning iqtisodiyotini inqirozdan saqlab qoldi. G‘arb sanksiyalarining keskinlashishi sharoitida Pekin Moskvaga o‘z bozorlarini, texnologiyalarini va moliyaviy kanallarini ochdi. Biroq, bu majburiy ittifoq ichki ziddiyatlarga ega bo‘lib, urush yakunlanganidan keyin yanada keskinlashishi mumkin. Asosiy savol shuki, Rossiya-Xitoy hamkorligi hozirgi sur’atda davom etadimi yoki Moskvaga qo‘llanilayotgan sanksiyalar yumshashi bilan ikki davlat o‘rtasidagi yashirin raqobat avj oladimi?
 
Ukrainadagi urush Moskva va Pekinni yaqinlashtirdi, biroq bu hamkorlik asosan taktik xarakterga ega. Xitoy zaiflashgan Rossiyadan arzon energiya resurslari va harbiy texnologiyalarni olish uchun foydalanmoqda, lekin shu bilan birga G‘arb bilan ochiq qarama-qarshilikdan qochmoqda. Xitoy Rossiya neft va gazining eng yirik xaridoriga aylanib, ularni katta chegirmalar bilan sotib olmoqda, shuningdek, Moskva bilan harbiy texnologiyalar almashinuvida qatnashmoqda va AQSh hamda NATOga qarshi ritorikani qo‘llab-quvvatlamoqda.
 
Biroq, ushbu aloqalarga qaramay, Xitoy juda ehtiyotkorlik bilan harakat qilmoqda. Pekin Rossiyaga ochiq harbiy yordam berishdan tiyildi, chunki bu G‘arb sanksiyalarini kuchaytirishi va Yevropa bilan aloqalarini yomonlashtirishi mumkin edi. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, Xitoy uchun ustuvor vazifa Moskva bilan ittifoq tuzish emas, balki global iqtisodiy ta’sirini saqlab qolishdir.
 
Urush yakunlangach, Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar yanada keskinlashishi aniq. Agar Rossiyaga qarshi sanksiyalar yumshatilsa, Kreml Yevropa bilan munosabatlarni tiklashga va energiya eksportining oldingi tuzilmasiga qaytishga harakat qiladi. Bu esa Rossiyaning Xitoyga qaramligini kamaytiradi va Pekinning noroziligiga sabab bo‘lishi mumkin, chunki u Rossiya resurslarini arzon narxlarda olishga o‘rganib qolgan. Shu bilan birga, Xitoy Markaziy Osiyodagi iqtisodiy ta’sirini kuchaytirishda davom etadi va bu Moskva uchun muammo tug‘diradi. Qozog‘iston, O‘zbekiston va boshqa davlatlar asta-sekin Pekinga yaqinlashmoqda, Rossiya esa urush tufayli zaiflashgan va mintaqadagi ta’sirini yo‘qotmoqda.
 
Geosiyosiy raqobat ham ikki davlat o‘rtasidagi taranglik omiliga aylanadi. Xitoy yangi global tartibotining markaziga aylanishni xohlaydi, lekin Rossiya bilan yetakchilikni bo‘lishishga tayyor emas. Pekin Moskva bilan sheriklikni AQShga qarshi muvozanat vositasi sifatida ko‘radi, lekin Rossiyani teng huquqli ittifoqchi deb hisoblamaydi. O‘z navbatida, Rossiya Xitoyga haddan tashqari qaram bo‘lib qolmoqda, bu esa uzoq muddatda uning strategik mustaqilligiga putur yetkazadi. Kremlning siyosiy elitalari Rossiyaning Pekinning shartlari asosida energiya va harbiy mahsulotlar sotuvchi qaram davlatga aylanib borayotganidan xavotir bildirmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
Urush tugaganidan so‘ng Rossiya-Xitoy munosabatlarining rivojlanishi bo‘yicha uchta asosiy ssenariy mavjud:
 
1. Agar Rossiya G‘arb sanksiyalari ostida qolsa, u holda Moskva Xitoy bilan hamkorlikni chuqurlashtirishdan boshqa chorasi qolmaydi. Bunday vaziyatda Rossiyaning iqtisodiy qaramligi yanada ortadi va uning global siyosatda tutgan o‘rni zaiflashadi.
 
2. Yashirin raqobatning kuchayishi. Agar Rossiyaga qo‘llanilgan sanksiyalar yumshatilsa va Kreml Yevropa bilan aloqalarni tiklashga urinib ko‘rsa, Xitoy bilan munosabatlar bosqichma-bosqich soviy boshlaydi. Ayniqsa, Markaziy Osiyo va energetika sohalarida yashirin raqobat kuchayadi.
 
3. Asta-sekin sovuqlashish. Xitoy dunyo iqtisodiyotidagi mavqeini mustahkamlab borar ekan, Rossiyaga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi. Urush tugaganidan so‘ng, Moskva Pekin uchun ikkinchi darajali hamkorga aylanib, ikki davlat o‘rtasidagi aloqalar asta-sekin susayib boradi.
 
Xulosa qilib aytsak, bugungi kunda Rossiya-Xitoy munosabatlari asosan urush sharoitlari bilan bog‘liq, lekin bu ittifoq mustahkam va uzoq muddatli emas. Xitoy Rossiyani hozirgi bosqichda G‘arbga qarshi foydali hamkor sifatida ko‘rmoqda, lekin uni strategik ittifoqchi sifatida qabul qilmaydi. Urush yakunlanganidan keyin Moskva va Pekin o‘rtasidagi yashirin raqobat kuchayadi, ayniqsa energetika, Markaziy Osiyo va geosiyosiy ta’sir doiralarida. Asosiy omil – Rossiyaning Xitoyga iqtisodiy qaramligi. Agar Kreml bu qaramlikni kamaytira olsa, ikki tomonlama munosabatlar muvozanatli shaklga o‘tishi mumkin. Agar qaramlik kuchaysa, Rossiya o‘z mustaqilligini yanada yo‘qotib, Pekinning kichik hamkoriga aylanadi, bu esa uzoq muddatda Kremlning strategik manfaatlariga zid keladi.

Strategic Focus: Central Asia

Mafkurasiz avtokratiya o‘qi: Nega Rossiya, Xitoy, Eron va KXDR yangi Varshava shartnomasini tuza olmaydi?
 
K.Ametov, mustaqil tadqiqotchi
 
Ukrainadagi urush boshlanganidan beri Rossiya, Xitoy, Eron va Shimoliy Koreyani o‘z ichiga olgan, G‘arbga qarshi yo‘naltirilgan "avtokratiya o‘qi" shakllanayotgani haqidagi tezislar tobora ko‘proq tilga olinmoqda. Biroq, yorqin sarlavhalar ortida bu ittifoqning ichki zaifligi yashiringan. Varshava shartnomasi davlatlarni umumiy ideologiya va harbiy majburiyatlar asosida birlashgan bo‘lsa, bugungi blok — aksincha, faqat taktik manfaatlar va AQShga bo‘lgan umumiy nafrat asosida vujudga kelgan vaqtinchalik koalitsiyadir.
 
Yagona mafkuraning yo‘qligi: birlashuv o‘rniga zaiflik

Sovuq urush davrida SSSR va uning ittifoqchilari kommunistik mafkura bilan bog‘langan bo‘lib, bu ularga strategik birdamlik va uzoq muddatli hamkorlikni ta’minlagan. Hozirgi "avtokratlar o‘qi" esa mutlaqo turli siyosiy tizimlarga ega davlatlardan iborat. Xitoy millatchilik, konfutsiychilik va marksizm-leninizm aralashmasiga asoslangan tizimga ega bo‘lib, qat’iy harbiy ittifoqlarga qo‘shilmagan holda dunyo yetakchisi bo‘lishga intilmoqda. Rossiya esa revanshist ambitsiyalarga ega bo‘lgan imperialistik davlat bo‘lib, harbiy mojarolarni global ta’sirini saqlab qolish vositasi sifatida ko‘radi. Eron – Yaqin Sharqda regional hukmronlik qilishga intilayotgan shia teokratiyasidir. Shimoliy Koreya esa izolyatsiyaga tushib qolgan merosiy rejim bo‘lib, uning asosiy maqsadi – tirik qolish.
 
Bunday qarashlarning keskin farqlanishi ushbu mamlakatlar o‘rtasida haqiqiy harbiy blok tuzilishiga to‘sqinlik qiladi. Hech biri yagona intizomga bo‘ysunishga yoki umumiy maqsadlarga erishishga tayyor emas.
 
Urush bog‘lovchi omil, ammo ittifoq negizi emas
 
Ukrainadagi mojarolar hamkorlikni kuchaytirdi. Xitoy Moskva uchun texnologiya yetkazib beruvchi hamda arzon energiya manbai bo‘lib qoldi. Eron Rossiyaga dronlar va ballistik raketalar yetkazib berdi, evaziga esa razvedka ma’lumotlari va harbiy samolyotlar oldi. Shimoliy Koreya esa Rossiyaga artilleriya va askarlarni yuborib, buning evaziga neft va texnologiyalar qo‘lga kiritdi.
 
Biroq bular strategik ittifoq belgilari emas, balki vaqtinchalik harbiy kooperatsiya namunalari xolos. Urush tugagach, ushbu aloqalar zaiflashishi kutilmoqda, chunki: a) Xitoy Yevropa bilan aloqalarni yaxshilashga intiladi va Rossiya tufayli G‘arb bilan keskinlikni oshirishni istamaydi; b) Rossiya Pekinga haddan tashqari bog‘lanib qolishni xohlamaydi va Yevropa bozoriga qaytish yo‘llarini izlaydi; c) Eron Moskvani doimiy ravishda subsidiyalashni davom ettirmaydi; d) Shimoliy Koreya Xitoyga qaram bo‘lib qolishda davom etadi va uning mintaqaviy manfaatlarini buzmaslikka harakat qiladi.

@erontahlili

Davomi
 
Ichki qarama-qarshiliklar: nima koalitsiyani tugatadi?
 
Hozirda Ukrainadagi urush ushbu davlatlar o‘rtasidagi chuqur tafovutlarni yashirib kelmoqda. Biroq mojaro tugagach, bular yuzaga chiqishi muqarrar.
 
Rossiya va Xitoy Markaziy Osiyo ustidan nazorat uchun raqobat qilmoqda. Pekin bu hududda iqtisodiy ta’sirini kengaytirib, Moskva uchun an’anaviy bo‘lgan mintaqani asta-sekin egallab bormoqda, bu esa Kremlni bezovta qilmoqda. Xitoy esa Rossiya, Eron va Shimoliy Koreya bilan yaqinlashish ortidan "rogue state" (xo‘sh korilmaydigan davlat) sifatida tanilishni istamaydi. U sanksiyalangan davlatlar bloki bir qismi emas, balki global iqtisodiyot markazi bo‘lishni xohlaydi,.
 
Eronning Yaqin Sharqdagi ambitsiyalari ham Rossiya manfaatlariga har doim mos kelavermaydi. Moskva Anqara, Tehron va arab mamlakatlari bilan muvozanatni saqlashni istaydi, eronliklarning haddan tashqari qudratli bo‘lishi esa Kreml uchun noqulay. Shimoliy Koreya esa to‘liq Xitoyga qaram bo‘lib qolgan va Pekinning mintaqaviy siyosati o‘zgaradigan bo‘lsa, Moskva va Pхenyan o‘rtasidagi aloqa jiddiy zaiflashishi mumkin.
 
Umuman olganda, ushbu blokni mustahkam va monolit tuzilma sifatida emas, balki vaqtinchalik kelishuvlar to‘plami sifatida ko‘rish maqsadga muvofiqdir. Ularni mohir diplomatik strategiya bilan osongina zaiflashtirish mumkin. Rossiya, Xitoy, Eron va Shimoliy Koreya – ittifoqchilar emas, balki sharoit taqozosi bilan hamkorlik qilayotgan davlatlar xolos. Bu esa vaqtinchalik hodisadir.

@erontahlili