3-iyul kuni Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti sammiti doirasida Xonkendi shahrida O’zbekiston Prezidenti Afg’oniston Bosh vazirining iqtisodiy masalalar bo’yicha o’rinbosarini qabul qildi.

Strategic Focus: Central Asia

@SamirHumbatov tomonidan @stratfocusca uchun maxsus

2025-yil 30-iyun kuni Yekaterinburgda OMON tomonidan zo‘ravonlik oqibatida Ozarbayjon va Rossiya fuqarolari bo‘lgan Ziyoddin va Husayn Safarovlarning mudhish tarzda o’ldirilishi oddiy voqea sifatida emas, balki Rossiyaning sobiq Sovet Ittifoqi respublikalaridan bo‘lgan, ayniqsa musulmon va turkiy xalqlarga nisbatan olib borayotgan ichki siyosatining keskinlashuvi va etnik ta’qiblarining xavotirli tendensiyasining bir qismi sifatida qaralishi lozim.

Rossiya hukumatining migrantlarga qarshi bunday agressiv siyosatni olib borishi bir necha omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, Ukrainadagi uzoq davom etayotgan urush fonida Rossiya ichkarisida bosim kuchaymoqda, bu esa mamlakat uchun nafaqat insoniy, balki iqtisodiy jihatdan ham fojiali yo‘qotishlarga olib keldi. Ikkinchidan, Rossiya xalqaro maydonda o‘z mavqeini yo‘qotmoqda, xususan, Janubiy Kavkazdan tortib Yaqin Sharqqacha bo‘lgan hududlar. Qorabog’da va Suriyada Moskva Turkiyaga yo‘l berishga majbur bo‘ldi. Uchinchidan, Ozarbayjon, Qozog‘iston va O‘zbekiston kabi davlatlarning tobora mustaqil va ko‘p vektorli tashqi siyosat olib borayotgani Kreml tomonidan o‘z tarixiy “ta’sir doirasiga” tahdid sifatida qabul qilinmoqda.

Mazkur kontekstda, Ozarbayjon fuqarolari va Markaziy Osiyodan kelgan boshqa migrantlarga (hatto Rossiya fuqaroligi bor etnik osiyoliklarning deportatsiyasi holatlari ham bor) nisbatan kuchaygan zo‘ravonlik nafaqat irqiy kamsitish, balki sobiq ittifoqdosh davlatlarga bosim o‘tkazish vositasi sifatida qaralmoqda. Bu, shuningdek, Rossiyaning ko‘p millatli davlat sifatida ichki muammolarini hal eta olmasligini va real integratsion kun tartibini repressiyalar hamda shantaj bilan almashtirayotganini ko‘rsatmoqda.

Eng tashvishli jihati shundaki, bu harakatlar Rossiya va Ozarbayjon o‘rtasida 2022-yil 22-fevralda imzolangan strategik ittifoq deklaratsiyasi fonida sodir bo‘lmoqda. Moskvaning o‘z majburiyatlarini buzayotgani nafaqat Bokuning, balki boshqa MDH hamkorlarining ham ishonchini yo’qotishga olib kelmoqda. Rossiyaning xalqaro izolyatsiyasi tobora chuqurlashayotgan bir paytda, Kreml mintaqadagi qolgan ta’sirini ham yo‘qotish xavfi ostida turibdi, aksincha Turkiya va turkiy davlatlar o‘zaro hamkorlik orqali muqobil kuch markaziga aylanishmoqda.

Shu bois, Kreml shuni anglashi kerakki, neoiimperial siyosat davri ortda qoldi. Mamlakat ichida etnik ozchiliklarni ta’qib qilish hamda qo‘shni davlatlarga nisbatan provokatsiyalar Rossiyaning xavfsizligini ta’minlamaydi — aksincha, uning xalqaro maydondagi yakkalanishini tezlashtiradi. Bugun Moskvaga o‘z ichki va tashqi siyosatini qayta ko‘rib chiqish har qachongidan ham muhim — aks holda, u nafaqat global sahnada, balki postsovet makonida ham mutlaq yolg‘iz qolish xavfiga duch keladi.

Samir Humbatov,
Xalqaro munosabatlar va diplomatiya tadqiqotlari markazi rahbari (Ozarbayjon)

Strategic Focus: Central Asia

Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Afg‘oniston Islom Amirligini rasman tan olganini tasdiqladi.

@erontahlili

Fikrimizcha, tez orada Markaziy Osiyo davlatlari ham Tolibon hokimyatini rasman tan oladi.

Shu bilan birga, aytish kerakki, O‘zbekiston allaqachon Afg‘onistondagi yangi hukumatni de-fakto tan olgan.

Birinchidan, Toshkentda Afg‘oniston elchixonasi rasman faoliyat yuritmoqda va u “Tolibon” hukumati vakili tomonidan boshqarilmoqda.

Ikkinchidan, hozirgacha postsovet makonidagi biror bir davlat rahbari Kobulga tashrif buyurgani yo‘q, shu bilan birga O‘zbekiston Bosh vaziri Abdulla Aripov esa 2024-yil avgust oyida shaxsan Afg‘oniston poytaxtiga bordi va mamlakat rahbariyati bilan muzokaralar o‘tkazdi.

Shuningdek, MDH, ShHT va TDT davlatlari orasida Tolibon bilan siyosiy muloqotni aynan Toshkent eng faol ravishda olib bormoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Tahlilchi do’stimiz M.Imomovning Pokistonning yetakchi Daily Spokesman nashrida “Soft Power, Hard Impact: The New Diplomacy of Uzbekistan” nomli maqolasi chiqdi.

Strategic Focus: Central Asia

Moskvadan kelgan ma’lumotlarga ko’ra, Qozog‘iston yetakchisi Toqayev yana Kremlni bezovta qilmoqda. Manbalarga ko‘ra, Kreml Ostonaning o‘z tashqi siyosatini faol ravishda mustaqil olib borayotganidan xavotirda: u G‘arb va Xitoy bilan aloqalarni Rossiyaning manfaatlarini hisobga olmasdan rivojlantirmoqda.

Toqayev o‘zini Putin administratsiyasi bilan hech qanday kelishuvsiz yirik rossiyalik OAV va Telegram-kanallar orqali liberal siyosatchi sifatida ko‘rsatishga harakat qilayotgani Rossiya tomonining jahlini chiqaryapti. Xususan, Kreml sobiq ittifoq makonida hamma narsa ularning ruxsatisiz bo‘lmasligiga o‘rganib qolgan.

Ammo Qozog‘iston o‘z yo‘lini tanlaganini ko‘rsatmoqda. Boshqalar o‘tmishda yashab, xayoliy dushmanlarga qarshi kurashayotgan bir paytda, Ostona kelajakka qarab harakat qilmoqda va o‘zini mintaqaviy yetakchi sifatida mustahkamlab bormoqda. Markaziy Osiyo davlatlari, hech shubhasiz, qozoqlarning bu siyosatini hurmat qiladi. Rossiyaning g‘azablanayotgani — Toqayev siyosatining eng katta e’tirofidir.

Strategic Focus: Central Asia

Hurmatli “Gorizont” axborot-tahliliy kanali jamoasi!

Strategik fikrlash, aniq tahlil va mustaqil yondashuv — bugungi axborot makonida eng zarur tamoyillar hisoblanadi. “Gorizont” so‘nggi to‘rt yil ichida bu yondashuvning namunasi bo‘lib kelmoqda.

SFCA jamoasi nomidan Sizni 4 yillik faoliyatingiz bilan chin yurakdan tabriklaymiz! Yangi yutuqlar, keng auditoriya va dolzarb voqealarni chuqur tahlil qilishda yanada muvaffaqiyatlarga erishishingizni tilaymiz.

Oldinda yana ko‘p yutuqlar bo‘lishiga ishonamiz!

Hurmat bilan,
Strategic Focus: Central Asia

Rus tili muammomi?

So‘nggi yillarda ayrim sobiq sovet respublikalarida rus tilini barcha muammolarning aybdori sifatida ko‘rsatish tendensiyasi kuchayib bormoqda. Bu yondashuv hissiy jihatdan tushunarli bo‘lishi mumkin, ammo u tizimli jihatdan noto‘g‘ri va haqiqiy yechimlarni bermaydi. Aslida, til oddiy vosita va uni hamma muammolarda ayblash chuqur va og‘riqli sabablardan qochishdir.

Eng avvalo, rus tili – siyosiy tizim emas va agressor ham emas. Til tashqi siyosat yuritmaydi, urush e’lon qilmaydi, qaror qabul qilmaydi. Til — muloqot vositasi, va millionlab insonlar, jumladan sobiq ittifoq respublikalarining o‘z fuqarolari ham undan foydalanadi. Tilni Kreml siyosati bilan bog‘lash mantiqiy xatodir, bu xuddi ingliz tilini mustamlakachilikda, xitoy tilini esa inson huquqlarining buzilishida ayblashga o‘xshaydi. Til madaniyat va tarixning aksidir, siyosiy bosim vositasi emas.

Shuningdek, rus tili sobiq ittifoq hududida jamiyatlar va madaniyatlar rivojida muhim rol o‘ynaganini unutmaslik kerak. U ta’lim, fan va millatlararo aloqa tili bo‘lgan. Ko‘plab yozuvchi, rassom, olim va ziyolilar rus tilida ijod qilgan, shu jumladan Markaziy Osiyo, Kavkaz va Boltiqbo‘yi hududlarida ham. Rus tilidan voz kechish shunchaki siyosiy qaror emas, balki o‘z tariximiz va madaniyatimizdagi muhim bir qismini yo‘qotish degani.

Asl muammolar esa til bilan bog‘liq emas, tizimli muammolar bilan bog‘liq. Xususan, avtoritarizm merosi, nogiron institutlar, vertikal boshqaruvga o‘rganib qolish va korrupsiya. Boshqa muammo - geosiyosiy raqobat, tashqi kuchlar mintaqadagi zaifliklardan foydalanmoqda. Bundan tashqari ichki siyosiy xatolar, ya’ni ayrim elitlar samarali boshqaruv, qonun ustuvorligi va haqiqiy islohotlarni yo‘lga qo‘ya olmaganliklari inqirozlarga olib kelmoqda. Bunda tilning hech qanday ahamiyati yo’q.

Tilni ayblash orqali muammolarni yechib bo‘lmaydi. Aksincha, bu yondashuv yangi muammolarni keltirib chiqaradi: madaniy aloqalar uziladi, rus tilida so‘zlashuvchi fuqarolarning huquqlari buziladi, jamiyatda keskinlik kuchayadi. Tarixni qayta yozish va rus tilidagi boy madaniy qatlamni yo‘q qilish tarixni yo’q qilishdir, bu esa taraqqiyotga emas, qarama-qarshiliklarga olib keladi. Agar muammo sababini noto‘g‘ri qo‘ysak, demak, islohotlar ham samarasiz bo‘ladi.

Shunday ekan, rus tili xavf emas, balki imkoniyatdir. Agar to‘g‘ri yondashilsa, u madaniyatlar o‘rtasida devorga emas ko‘prikka aylanishi mumkin. Millat taraqqiy etishi uchun avvalo o‘z tili va madaniyatini rivojlantirishi kerak. Ammo bu boshqa tillarni yomonlash yoki yo‘q qilish degani emas. Aql bilan ish tutadigan, kuchli xalq hech qachon tillardan qo‘rqmaydi — aksincha, u ularni o‘zaro tushunish, hamkorlik va taraqqiyot uchun manfaatli deb biladi.

Andrew Koust, tarjimon

Strategic Focus: Central Asia

AQSh yangi iqtisodiy bosim to‘lqinini boshladi

Joriy yil 1-avgustdan boshlab AQSh 14 ta davlatdan import qilinadigan mahsulotlarga yangi bojlar joriy qilmoqda. Ro‘yxatga Yaponiya, Janubiy Koreya, Qozog‘iston, Indoneziya, Janubiy Afrika Respublikasi (JAR), Malayziya, Tailand, Serbiya, Bangladesh, Kambodja va boshqa davlatlar kiritilgan. Boj stavkalari 25-40%ga teng. Har bir davlatga Oq uy tomonidan alohida xabarnoma yuborilgan. Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart Toqayevga 25% boj kiritilishi haqida shaxsiy maktub yetkazilgan.

Rasmiy bayonotlarda bu savdoni tartibga solish deb taqdim etilmoqda. Ammo aslida bu – AQShning global yetakchilikdan global bosimga o‘tishi. Vashington endi ittifoqchilik oʻrniga iqtisodiy bo‘ysunishni talab qilmoqda.

Yangi tarif siyosati ish o‘rinlarini himoya qilishga emas, balki yangi iqtisodiy ierarxiya yaratishga qaratilgan. AQSh o‘z bozoriga kirish shartlarini emas, balki butun qoidalarni belgilayotgan markazga aylanmoqda.

Alohida e’tiborli jihat — bu bojlarning nafaqat raqiblarga, balki yaqin ittifoqchilarga ham nisbatan qo‘llanilayotgani:
– Yaponiya va Janubiy Koreya — AQShning Osiyodagi asosiy xavfsizlik hamkorlari,
– Qozog‘iston — Markaziy Yevroosiyodagi muhim tranzit mamlakat,
– JAR va Indoneziya — BRICS+ tuzilmasining faol ishtirokchilari.

Tahlilchilar bu iqtisodiy choralarni muqobil savdo va strategik hamkorlik arxitekturasini yo‘q qilishga urinish sifatida talqin qilmoqdalar.

AQSh hatto kechagina “ittifoqchi” deb atagan davlatlarga nisbatan ham iqtisodiyotdan bosim vositasi sifatida foydalanishga tayyorligini ko‘rsatmoqda. Chiziq endi “do‘stlar” va “dushmanlar” o‘rtasida emas, balki bo‘ysunadiganlar va o‘z yo‘lini tanlamoqchi bo‘lganlar o‘rtasida tortilmoqda.

Bu fonda ekspertlar bir qator ssenariylarni taxmin qilishmoqda:

1. Bo‘ysunish ssenariysi: Ba’zi davlatlar (masalan, Yaponiya, Janubiy Koreya, Malayziya) AQSh shartlariga ko‘nishlari, ishlab chiqarishlarni ko‘chirishlari, ikki tomonlama bitimlar imzolashlari mumkin. Evaziga vaqtincha yengilliklar olishadi, lekin xalqaro siyosatda mustaqil harakat qilish imkoniyatini boy berishadi.

2. Ko‘p qutbli harakat ssenariysi: Qozog‘iston, JAR, Indoneziya kabi davlatlar Xitoy, Rossiya va BRICS+ bilan aloqalarni faollashtiradi. Logistika, sarmoya va to‘lov tizimlari qaytadan sozlanadi. Dollar tizimidan mustaqil bo‘lgan mintaqaviy markazlar vujudga kela boshlaydi.

3. Global beqarorlik ssenariysi: 14 ta davlatga bir vaqtning o‘zida bosim o‘tkazilishi global muvozanatsizlikka olib keladi: narxlarning o‘sishi, ta’minotdagi uzilishlar, valyuta bozori inqirozi. Ba’zi davlatlarda (masalan, JAR yoki Bangladesh) ichki norozilik kuchayadi, bu esa siyosiy beqarorlikka olib kelishi mumkin.

Xulosa qilganda, AQSh endi muloqotni emas, iqtisodiy bosimni taklif qilmoqda. Har bir boj shunchaki eksportga zarba emas, balki ogohlantirishdir. Yangi savdo xaritasi shakllanmoqda, unda tanlov “G‘arb va Sharq” o‘rtasida emas, balki mustaqillik va bo‘ysunish o‘rtasida bo‘ladi.

G’arbiy alyans

The Diplomat yetakchi tahliliy nashri Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Akilbek Tilavoldiyevning “A Region of Opportunity? US Policy and the Future of Central Asia” nomli maqolasini e’lon qildi. Unda AQShning Markaziy Osiyodagi siyosati tahlil qilingan.

Eskpert ta’kidlashicha, Markaziy Osiyo tobora tashqi ta’sir obyekti emas, balki mustaqil mintaqaviy aktor sifatida shakllanib bormoqda. U barqaror taraqqiyot, xavfsizlik va iqtisodiy integratsiyani ilgari surmoqda. Shuningdek, mintaqada yuzaga kelayotgan yangi voqelik tashqaridan emas, ichkaridan shakllanmoqda: oʻzaro ishonchning mustahkamlanishi, muloqot maydonlarining institutsionalizatsiyasi va yaqinlashuvga bo‘lgan umumiy intilishlar asosida.

Maqolada 2018-yilda boshlangan Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvlariga alohida e’tibor qaratilgan. Ular mintaqaviy manfaatlarga mos tashqi siyosiy strategiyalarni muvofiqlashtirish maydoniga aylangan. Tilavoldiyev aytishicha, AQSh tomonidan mintaqaga bo‘lgan e’tibor cheklangan bo‘lishiga qaramay, Markaziy Osiyo davlatlari barqarorlikni namoyon etmoqda, hamkorlikni kuchaytirmoqda va global o‘yinchilar bilan aloqalarni kengaytirmoqda.

Ekspert Amerika tashabbuslarini, xususan senator Stiv Daynsning Jekson-Vinik tuzatmasini bekor qilish taklifini muhim qadam sifatida ko‘rsatadi. Biroq, u AQShning proteksionistik boj siyosati, viza cheklovlari va yetarlicha moslashuvchan siyosat yuritmayotganini ham tanqid qilmoqda.

Tilavoldiyev, shuningdek, Markaziy Osiyodagi iqtisodiy transformatsiyani tahlil qiladi: YaIM o‘sishi, demografik o‘sish, eksport salohiyatining ortishi va o‘zaro investitsiyalar hajmining keskin oshishi. Jumladan, 2016-yildan beri mintaqadagi umumiy savdo hajmi ikki baravar oshgan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar deyarli ikki baravar ko‘paygan. Ayniqsa, O‘zbekiston sarmoya jalb qilishdagi yuqori faolligi va qo‘shni davlatlar bilan qo‘shma korxonalar sonining oshgani bilan ajralib turadi.

Bundan tashqari, tahlilchining fikricha, “Markaziy Osiyo +” va C5+1 kabi moslashuvchan formatlarda hamkorlik kuchaymoqda. Ular texnologiya, ta’lim va infratuzilma sohalarida hamkorlikni rivojlantirish vositasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu kabi mexanizmlar mintaqa davlatlariga o‘z subyektivligini mustahkamlash va an’anaviy ta’sir doiralaridan tashqarida barqaror aloqalar o‘rnatishga yordam bermoqda.

Xulosa qilib aytganda, Markaziy Osiyo — bu nafaqat ichki o‘zgarishlar va barqaror taraqqiyot uchun, balki AQSh bilan amaliy muloqotni yo‘lga qo‘yish uchun ham imkoniyatlar hududiga aylanmoqda. Bu jarayonda asosiy shart sifatida Vashingtonning bayonotlardan amaliy harakatlarga o‘tishga tayyorligi va mintaqaning ortib borayotgan salohiyatini inobatga olgan holda, ikki tomon manfaatlariga mos yondashuvni ishlab chiqish zarur.

Strategic Focus: Central Asia

200 yillik hukmronlik yakun topdi: Rossiya Kavkazdan siqib chiqarildi

M.Imomov, SFCA eksperti

Abu-Dabida bo‘lib o‘tayotgan Ozarbayjon va Armaniston o‘rtasidagi muzokaralar oddiy diplomatik uchrashuv emas, balki Rossiyaning Janubiy Kavkazdagi ikki asrlik gegemonligining tugaganini bildiruvchi tarixiy voqea. Bu safar Kreml ushbu mintaqadagi muhim tinchlik jarayonidan butunlay chetda qoldi.

1813-yilda imzolangan Guliston tinchlik shartnomasidan so‘ng Rossiya Kavkazga kirib kelib, mintaqani o‘z imperiyasining tarkibiy qismiga aylantirdi. Sovet davrida mazkur nazorat kuchaydi, mustaqillikdan so‘ng esa Moskva o‘zini Kavkazdagi ajralmas vositachi va xavfsizlik kafili sifatida ko‘rsatishda davom etdi. Biroq bugun tarix o‘z hukmini chiqarmoqda: Rossiyaning roli yakun topdi.

Aliyev va Pashinyanning BAAda muzokaralari Anqara, Abu-Dabi va Global Janubning kuchayib borayotganini ko’rsatmoqda. Yangi siyosiy sharoitda Kavkaz davlatlari Rossiyadan uzoqlashib, boshqa hamkorlik maydonlariga yuz tutmoqda. Armaniston AQSh va Yevropa bilan yaqinlashayotgan bo‘lsa, Ozarbayjon turkiy dunyo va ishonchli mintaqaviy ittifoqchilarga tayanmoqda.

Hech shubhasiz, bu jarayon O‘zbekiston uchun ham muhim saboq bo’lishi kerak. Chunki biz ham tarixda Rossiya imperiyasining tarkibida bo‘lganmiz. Kavkazdagi bugungi geosiyosiy o‘zgarishlar Markaziy Osiyoga ham ishora bermoqda: hududiy manfaatlarimizni himoya qilish, mustaqil tashqi siyosat yuritish va yangi ittifoqlar shakllantirish vaqti keldi.

Rossiyaning siqib chiqarilishi bu faqat siyosiy emas, balki mafkuraviy inqiroz hamdir. Bu — postsovet makonining tugashi va turkiy dunyoning uyg‘onish davrining boshlanishidir. Ammo bu yangi davr faqat gap bilan emas, balki aniq, qat’iy harakatlar bilan boshlanadi.

Rossiya asta-sekin tarixiy sahnadan chetlatilmoqda. Endi esa navbat bizga — mintaqada yangi tartib va kelajakni birgalikda yaratishimiz kerak.

Strategic Focus: Central Asia

Kamina va Alouddin Komilov hammuallifligida "Central Asia: Caught in the Crossfire" (Markaziy Osiyo geosiyosiy bosimlar orasida: strategik mustaqillikka tahdid) sarlavhali maqola nufuzli The National Interest jurnalida chop etildi.

Markaziy Osiyo Isroil–Eron to‘qnashuvi fonida qanday geosiyosiy bosimlar ostida qolmoqda? Mintaqa strategik mustaqillik sari intilayotgan bir paytda, global mojarolar bu yo‘lni qanday toraytirmoqda?

Maqolada quyidagi savollarga javob berishga harakat qildik:
▪️ Eron orqali o‘tuvchi tranzit yo‘llar xavf ostida qolsa, mintaqa iqtisodiy strategiyasiga qanday ta’sir qiladi?
▪️ Fors Ko‘rfazi sarmoyasi va AQSh xavfsizlik ittifoqlari o‘rtasidagi ziddiyatlar nimalarga olib kelmoqda?
▪️ Jamoatchilik fikri tashqi siyosatga qanday ta’sir qilmoqda?
▪️ Mintaqa qanday yechimlar orqali strategik barqarorlikni saqlab qolishi mumkin?

To‘liq maqolani shu havola orqali o‘qishingiz mumkin

👉🏿 @akromov_tahlili 👈🏿

PAdagi kadrlar almashinuvi: tashqi siyosatda o’zgarishlar bo‘ladimi?

O‘zbekiston Prezidenti Administratsiyasidagi so‘nggi kadrlar o’zgarishi turli muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Xo’sh, bu o’zgarishlar tashqi siyosatga qanday ta’sir ko’rsatadi? Fikrimizcha, tashqi siyosat yo‘nalishida hech qanday o‘zgarishlar bo’lmaydi. Tashqi siyosiy kurs avvalgidek puxta o‘ylangan, muvozanatli va hamkorlikka asoslangan bo’lib qoladi.

Shuni tushunish kerakki, bugungi kunda O‘zbekistonning tashqi siyosati alohida shaxslarga emas, balki barqaror tamoyillarga tayanadi. Xususan, bizning asosiy prinsiplarimiz - milliy manfaatlarga ustuvorlik berish, qo‘shnichilikka sodiqlik, boshqalarning ichki ishlariga aralashmaslik va dunyoning yirik davlatlari bilan muvozanatli munosabat yuritishdir.

Xulosa qilib aytganda, yangi tayinlovlar mavjud boshqaruv modelini kuchaytirish uchun qilingan bo‘lib, umumiy siyosiy yo‘nalishga ta’sir qilmaydi. Tizim yangilanishi yo‘nalishning o‘zgarishini anglatmaydi.

Strategic Focus: Central Asia

Diplomatik manbalarga ko‘ra, Yaqin Sharqda Turkiya va Isroil o‘rtasida yangi qarama-qarshilik kuchayib bormoqda. Ilgari ikki davlat o‘zaro hamkorlik qilgan bo‘lsa-da, hozirda ularning munosabatlari so‘nggi o‘n yillikdagi eng past darajaga tushib qolgan. Asosiy mojaro nuqtasi — Suriyadagi vaziyat.

Ma’lumot uchun. Turkiya 1949-yil Isroilni tan olgan birinchi musulmon davlati bo‘lgan, 1990-yillarda esa tomonlar savdo, mudofaa va hatto razvedka sohalarida chuqur hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan edilar.

Aytishlaricha, aynan Suriya ikki davlat munosabatlarining sinov maydoniga aylanishi mumkin. Mintaqadagi ishtirokini kamaytirmoqchi bo‘lgan AQSh esa bu ikki asosiy hamkor o‘rtasida ochiq to‘qnashuv yuz bermasligi uchun intilmoqda.
 
Tomonlarning hozirgi pozitsiyasi quyidagicha:
 
Turkiya kuchli va markazlashgan Suriyani qo‘llab-quvvatlaydi va bu orqali mintaqadagi bo‘shliq va kurd separatist kuchlarining kuchayishini oldini olmoqchi. Anqara Isroilning G‘azodagi harakatlarini keskin tanqid qilmoqda va ularni butun mintaqadagi barqarorlikka tahdid sifatida ko‘radi. Turk siyosiy doiralarida agar Isroil Eron bilan urushdan so‘ng yangi nishon izlaydigan bo‘lsa, bu Turkiya bo‘lishi mumkin degan xavotir mavjud.
 
Isroil esa Turkiyaning mintaqaviy ta’siridan, xususan, HАMAS bilan aloqalari va Suriyadagi faolligidan xavotirda. Isroilda Turkiyani strategik tahdid deb baholovchi fikrlar tobora kuchaymoqda. Isroil Suriyani zaif va bo‘linib ketgan holatda ko‘rishni afzal ko‘radi — chunki aynan shu ahvolda u kamroq xavf tug‘diradi.
 
Hech shubhasiz, turklar ham, isroilliklar ham bu qarama-qarshilikni ichki siyosiy maqsadlarda ishlatmoqda: aholining diqqatini ichki muammolardan chalg‘itish va o‘z pozitsiyasini mustahkamlash uchun.
 
Taxminlarga ko‘ra, agar AQSh vositachilik qilmasa, Turkiya va Isroil o‘rtasidagi ziddiyat chuqurlashishda davom etadi. Biroq, agar AQSh faol vositachilik qilsa, Suriyadagi vaziyat yaqinlashuv nuqtasiga aylanishi mumkin. Bunday holatda tomonlar qarama-qarshilikni kamaytirishi va yangi muloqotni boshlashi mumkin. Bu, albatta, Falastin masalasi kabi katta muammolarni hal qilmaydi, lekin ikki tomonlama munosabatlardagi asosiy qarama-qarshiliklardan birini kamaytiradi.

Strategic Focus: Central Asia

Afg’onistondagi o’zbek toliblari yetakchisi Logar hokimi lavozimini egalladi

Qori Salohuddin Ayubiy, Afg’onistondagi eng nufuzli o’zbek tolib qo‘mondoni, amir Haybatulloh Oxundzoda farmoni bilan Logar viloyatiga hokim etib tayinlandi.

Ekspertlar aytishicha, Tolibonning pushtun elitasi uni Shimoldan uzoqlashtirib, bu hududdagi ta’sirini kamaytirmoqchi. Xususan, u endi Kobulda yashab, ishga Logarga qatnaydi. Bu esa Amirlik maxsus xizmatlariga Salohuddin Ayubiy ustidan qat’iy nazorat o‘rnatishga imkon beradi.

Bundan tashqari, Kobuldagi hukumat Ayubiyni IShID bilan aloqalardan chetlatmoqchi. Aytish kerakki, Qori Salohuddin IShID - Xuroson bilan yaxshi aloqa o‘rnatilgani haqida xabarlar tarqalgan.

Boshqa manbalarga ko‘ra, pushtunlar uni Logarga hokim etib tayinlash orqali uni aynan shu hududda jismonan yo‘q qilishga intilmoqdalar.

Strategic Focus: Central Asia

Oʻzbekiston – Afgʻoniston – Pokiston oʻqi: yangi logistika ittifoqi shakllanmoqda
 
Jahon logistikasining parchalanib borayotgani, geoiqtisodiy raqobatning kuchayishi va savdo oqimlarining Janub tomonga strategik siljishi fonida 17-iyul kuni Kobulda O‘zbekiston, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasida Trans-Afg‘on temiryo‘l koridorining texnik-iqtisodiy asosini tayyorlash bo‘yicha bitim imzolanishi mintaqaviy hamkorlik arxitekturasi uchun burilish nuqtasiga aylandi. Ta’kidlash joiz, bunday formatdagi uch tomonlama uchrashuv tarixda ilk bor o‘tkazilmoqda. Xususan, tashqi ishlar vazirlaridan tashqari transport idoralari rahbarlari ham muzokaralarda ishtirok etishgan.
 
Ushbu tashabbus nafaqat yangi logistik yo‘nalishni, balki Buyuk Ipak yo‘li davridan buyon uzilib qolgan tarixiy aloqalarni qayta tiklashga xizmat qiladi. O‘zbekistondan Pokistonga yuk yetkazish muddati 35 kundan 5 kunga qisqarishi, bir 20 futli konteynerni tashish narxining $900 dan $286 gacha tushishi – har bir davlatning manfaatiga mos keladi. Loyihaning infratuzilmaviy ko‘lami ham salmoqli: 264 ko‘prik, 7 tunnel va 641 suv o‘tkazgich qurilishi rejalashtirilgan. Korib turganimizdek, gap faqat logistika haqida ketmayapti. Gigant loyiha oddiy aholini ish bilan ta’minlaydi, yo‘l atrofidagi hududlar o‘zlashtiriladi.
 
Qizil dengizdagi blokada va global savdo yo‘llarining qayta taqsimlanishi fonida Trans-Afg‘on yo‘nalishi beqaror dengiz kanallariga muqobil sifatida ko‘rilmoqda. Loyiha geoiqtisodiy zichligi Rossiyadan to Fors ko‘rfazi davlatlarigacha, Xitoydan Hindistongacha bo‘lgan yirik o‘yinchilar manfaatlari bilan mustahkamlanmoqda. 2024 yil fevral oyida Qozonda Prezident Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashuvda Rossiya rahbari Vladimir Putin ham bu yo‘nalishni qo‘llab-quvvatladi. Rasmiy Pekin esa Xitoy Pokiston iqtisodiy koridori (CPEC)doirasida Pokiston bilan bog‘lanishni uzoq muddatli strategiyaning bir qismi sifatida ko‘radi.
 
Loyihaning asosiy xususiyati – institutsional yetuklik va siyosiy iroda. O‘zbekiston Afg‘onistonni doim beqarorlik o‘chog‘i emas, balki Markaziy Osiyoning ajralmas qismi sifatida ko‘rib kelgan. 2011-yildan beri faoliyat yuritib kelayotgan Termiz – Mozori Sharif temiryo‘li rasmiy Toshkentning aniq rejalashtirilgan infratuzilma strategiyasining amaliy samaradorligini yaqqol namoyon etdi. 2019-yildan boshlab Mozori Sharif – Kobul – Peshovar temiryo‘l loyihasi Pokiston tomonidan siyosiy qo‘llab-quvvatlangach, jarayon ortga qaytmas, strategik rivojlanish bosqichiga o‘tdi.
 
Bu yangi faza aynan Prezident Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi tufayli ro‘yobga chiqmoqda. Uning yetakchiligida Toshkent nafaqat Yevrosiyo tranzit yuragi sifatida o‘z pozitsiyasini tikladi, balki o‘zaro iqtisodiy manfaatlar va pragmatik yondashuv asosida mintaqaviy barqarorlik modelini shakllantirmoqda. Bu yondashuv “O‘zbekiston – 2030” strategik konsepsiyasida o‘z aksini topgan (92-maqsad): Janubiy Osiyo, Yaqin va O‘rta Sharq, Afrika bilan o‘zaro manfaatli aloqalarni yo‘lga qo‘yish, yangi transport-logistika yo‘laklarini ishlab chiqish.
Shimoldagi savdo yo‘llar dolzarbligini yo‘qotayotgan, Kaspiy – Eron yo‘nalishi esa qo‘shimcha sarmoyalarni talab qilayotgan sharoitda, Trans-Afg‘on koridori butun Markaziy Osiyo uchun geoiqtisodiy tayanch nuqtasiga aylanmoqda. Bu faqat yuk tashish loyihasi emas. Temiryo‘l orqali elektr energiyasini eksport qilish, CASA-1000 loyihasini amalga oshirish, Gvadar va Karachi portlariga chiqish hamda Fors ko‘rfazi mamlakatlari bilan energetika aloqalarini yo‘lga qo‘yish imkoniyati paydo bo‘ladi. Shu sababli, bu yo‘nalish bir nechta muhim manfaatlarni bir joyda birlashtiradigan markazga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan Kobulda imzolangan hujjat – oddiy infratuzilma bitimi emas, balki uzoqni ko‘zlagan siyosiy tanlovning ifodasidir.
 
Umuman olganda, Kobulda bugun mintaqaviy hamkorlikning yangi bosqichi boshlandi. Endi davlatlar yo‘llar uchun raqobatlashmayapti, balki manfaatlarni birlashtiryapti. O‘zbekiston esa bu jarayonda oddiy tranzit hududi emas, balki asosiy yo‘nalishlar va mazmunni belgilovchi muhim ishtirokchiga aylanmoqda.