Yaqin Sharqda yangi raqobat: Ar-Riyod va Abu-Dabi qarama-qarshiligi

Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari o‘rtasidagi kelishmovchilik endi yashirin bosqichdan chiqib, ochiq maydonga ko‘chdi. Yillar davomida yopiq eshiklar ortida va sukut bilan boshqarib kelingan nizolar endilikda to‘laqonli strategik qarama-qarshilikka aylanib, Fors ko‘rfazi hududidan ancha tashqariga ta’sir ko‘rsatmoqda.

Hozirgi inqirozni ajratib turadigan jihat - uning tizimli (strukturaviy) xarakterga ega ekanidir. Tahlilchilarning ta’kidlashicha, Ar-Riyod va Abu-Dabi endi alohida siyosiy masalalar yuzasidan emas, balki Yaqin Sharqdagi mintaqaviy tartib va yetakchilik haqidagi tubdan farqli qarashlar sabab ajralmoqda. Bu esa nizoni jilovlashni ancha murakkablashtirib, xavf darajasini sezilarli oshirmoqda.

Ushbu qarashlarning eng yaqqol ko‘rinishi Yamandagi vaziyatda namoyon bo'ldi. Dekabr oyida BAA tomonidan qo‘llab-quvvatlangan separatist kuchlarning Janubiy Yamanni egallashga qaratilgan muvaffaqiyatsiz hujumi burilish nuqtasi bo‘ldi. Saudiya Arabistoni keskin javob qaytarib, hududdagi ta’sirini tikladi hamda Yaman kelajagini aynan qirollik belgilashini qayd etdi. Riyod uchun bu voqea muhim xulosani mustahkamladi: Abu-Dabiga bo‘lgan ishonch deyarli tugagan.

Mazkur ixtilofning asoratlari butun mintaqaga tarqalmoqda. Sudandagi shafqatsiz fuqarolar urushida Saudiya va BAA qarama-qarshi tomonlarni qo‘llab-quvvatlab, parchalanishni yanada kuchaytirmoqda va mojaroni uzaytirmoqda. Somalida esa Ar-Riyod markaziy hukumatni dastaklayotgan bir paytda, Abu-Dabi mustaqillik da’vo qilayotgan Somalilend hududi bilan yaqin aloqalar o‘rnatmoqda. Bu esa keskinlik va davlat institutlarining zaiflashishiga olib kelmoqda. Ikki qudratli davlat qarama-qarshi tomonlarni qo‘llab-quvvatlayotgan joyda beqarorlik kuchayishi aniq.

Geosiyosiy to‘qnashuv bilan birga iqtisodiy va siyosiy raqobat ham kuchaymoqda. Saudiya Arabistoni Amirliklar ta’sirini cheklash uchun faol choralar ko‘ra boshlagan, Amirliklar elitalari esa Ar-Riyodni haddan tashqari hukmronlik qiluvchi “katta aka” sifatida tasvirlamoqda. Bu raqobat axborot maydoniga ham ko‘chib, har ikki tomonga aloqador OAV va sharhlovchilar mintaqadagi tartibsizliklar, proksi kuchlar va inson huquqlari buzilishlari bo‘yicha o‘zaro ayblovlar bilan chiqmoqda.

AQSh hozircha tomon tanlashdan tiyilmoqda. Ar-Riyod ham, Abu-Dabi ham Vashingtonning Yaqin Sharq strategiyasida muhim o‘rin tutadi, va AQShning vositachi sifatida faol rol o‘ynamasligi strategik bo‘shliq hissini yanada kuchaytirdi. Bu bo‘shliq ichida ikki davlat tobora mustaqil harakat qilib, raqobatini Afrika shoxi va Janubiy Osiyogacha kengaytirmoqda.

2017-yildagi Qatar inqirozi bilan taqqoslashlar tabiiy, biroq hozirgi yorilish yanada xavfliroq bo‘lishi mumkin. Aniq talablar ro‘yxati yo‘q, chiqish strategiyasi ko‘rinmaydi va keskinlikni kamaytirish mexanizmlari aniqlanmagan. Noaniqlik ustun bo‘lib, noto‘g‘ri hisob-kitoblar va uzoq muddatli zarar xavfini oshirmoqda.

Xulosa qilib aytganda, Saudiya-Amirliklar ixtilofi endi shunchaki ikki yaqin hamkor o‘rtasidagi o‘zaro nizo emas. U Yamandan tortib Afrikagacha bo‘lgan hududlardagi mojarolar, ittifoqlar va kuchlar muvozanatiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy beqarorlik omiliga aylandi. Kelajakda siyosiy aloqalar biroz yumshagan taqdirda ham, ushbu to‘qnashuv qoldirgan asoratlar uzoq vaqt saqlanib qolishi ehtimoli yuqori.

Strategic Focus: Middle East and North Africa

S.Pinxasova: Agar Prezident Shavkat Mirziyoyev ushbu sammitda qatnashsa, bu Rossiyaning postsovet hududiga nisbatan tobora kuchayib borayotgan tarixiy va siyosiy da’volariga navbatdagi aniq geosiyosiy signal bo‘ladi. Bu qadam O‘zbekiston tashqi siyosati Moskvadagi “ta’sir zonalari” konsepsiyasiga bo‘ysunmasligini va strategik qarorlar mustaqil qabul qilinishini ochiq namoyon etadi. Shu bilan birga, AQSh tashabbusidagi platformada ishtirok etish Rossiya bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshilikka kirmagan holda, undan mustaqil va muqobil geosiyosiy yo‘nalish mavjudligini yaqqol ko‘rsatadi.

Strategic Focus: Central Asia

Yangi bloklar, eski qo‘rquvlar: Yevrosiyo katta geosiyosiy to‘qnashuv sari ketmoqda

Ismoil Aliyev, Strategic Focus kuzatuvchisi

Yevrosiyo tez sur’atlarda “ko‘p qutbli dunyo” haqidagi illyuziyalardan voz kechib, qattiq kuch va bloklar davriga kirmoqda. Amaldagi jahon tartibi endi xavfsizlik kafolati sifatida qabul qilinmayapti. Shu sabab davlatlar oddiy mantiq bilan harakat qilmoqda: yoki sen o‘zingning xavfsizlik konturingni oldindan qurib olasan, yoki boshqalarning o‘yin maydoniga aylanasan. Bugun aynan shu mantiq asosida ikkita qarama-qarshi geosiyosiy konfiguratsiya shakllanmoqda.

Bir tomonda Turkiya - Pokiston - Saudiya Arabistoni - O‘zbekistondan iborat yirik islomiy geosiyosiy koalitsiya paydo bo‘lmoqda. Bu diniy ittifoq ham, rasmiy harbiy blok ham emas. Bu - mavjud jahon tartibotidan ko‘ngli qolgan davlatlarning manfaatlar uyg‘unligidir. Turkiya NATO doirasidagi ikkinchi darajali rolni ortda qoldirib, mustaqil harbiy-siyosiy markaz sifatida harakat qilmoqda. Pokiston - yadro quroliga ega, real urush tajribasiga ega armiya va razvedka maktabiga tayanadi. Saudiya Arabistoni AQSh xavfsizlik kafolatlariga ishonchini yo‘qotib, muqobil tayanchlar izlamoqda va buning uchun moliyaviy resurslarni safarbar qilishga tayyor. O‘zbekiston esa Markaziy Osiyoning demografik, transport va siyosiy tayanch nuqtasiga aylanmoqda. Ularni birlashtirayotgan omil o‘zaro mafkuralar simpatiyasi emas, balki umumiy bir xulosa: yirik inqiroz paytida hech kim tashqaridan yordam bermaydi, demak, kelajak mojarolarini oldindan jilovlaydigan real mexanizmni yaratish kerak.

Bunga javoban Rossiya mutlaqo boshqa modelni shakllantirmoqda - bosim va beqarorlik o‘qi. Bu guruh Rossiya - BAA - Suriya - Afg‘oniston chizig‘ida ko‘rinish olmoqda. An’anaviy ta’sir vositalarining qisqarishi va sanksiyalar sharoitida Moskva eski, sinovdan o‘tgan yondashuvga qaytmoqda: hududni hamkorlik orqali emas, balki beqarorlik orqali nazorat qilish. Suriya bu yerda kadrlar va kuch manbai sifatida xizmat qilmoqda. Urush yillari davomida u yerda etnik o‘zbek, uyg‘ur va tojiklardan iborat jangovar tajribaga ega, kuch tuzilmalariga integratsiyalashgan va transmilliy aloqalarni saqlab qolgan komandirlar qatlami shakllandi. Bu tasodifiy omil emas, balki mintaqaga bosim o‘tkazish uchun qulay instrumentdir. Afg‘onistonning rasmiy tan olinishi mafkuraviy yaqinlikdan emas, balki sovuq hisob-kitobdan kelib chiqadi: u xavflarni eksport qilish, yo‘laklarni nazorat qilish va Markaziy Osiyoga doimiy “xavfsizlik mo‘rt” degan signal yuborish vositasidir. BAA esa ushbu konstruktsiyada moliyaviy va logistika xabi vazifasini bajaradi - sanksiyalarni aylanib o‘tish, operatsiyalarni shovqinsiz moliyalashtirish va vositachilar orqali harakat qilish imkonini beradi.

Rossiyaning maqsadi bu yerda ochiq va pragmatik: janubiy chegaralarida mustaqil, o‘z xavfsizlik konturiga ega yangi kuch paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik. Agar Markaziy Osiyo Turkiya, Pokiston va arab dunyosi bilan birgalikda alohida strategik makon sifatida shakllansa, bu Moskva uchun uzoq muddatli strategik mag‘lubiyat bo‘ladi. Shu sababli asosiy stavka hamkorlikka emas, balki assimmetrik bosimga, radikal omilga va doimiy beqarorlik hissini saqlab turishga qo‘yilmoqda.

Natijada gap sivilizatsiyalar yoki mafkuralar to‘qnashuvi haqida emas, balki ikki xil omon qolish strategiyasi haqida bormoqda. Biri kelajak urushlarini oldindan muvozanat va muvofiqlashtirish orqali bartaraf etishga urinmoqda. Ikkinchisi esa ta’sirni saqlab qolish uchun betartiblik va qo‘rquvdan foydalanmoqda. Yevrosiyo tobora tashqi markazlar nazoratidan chiqib bormoqda va oldindan zarba berish, kuch bilan majburlash hamda beqarorlik orqali ustunlikka erishishga asoslangan maydonga aylanmoqda. Kim mintaqani birinchi bo‘lib o‘ziga bog‘lab olsa, kelgusi o‘n yilliklarda qoidalarni ham aynan o‘sha belgilaydi.

📨 O‘z tahliliy maqolangizni kanalda chiqarishni istasangiz, materialni @sfca_admin ga yuboring. Barcha maqolalar jamoamiz tomonidan ko‘rib chiqiladi.

Strategic Focus: Central Asia

Epshteyn hujjatlari: G‘arbcha “ochiqlik” qanday qilib javobgarlikdan qochish vositasiga aylandi

Yahyo Karimov, Strategic Focus kuzatuvchisi

Epshteyn hujjatlarining e’lon qilinishi zamonaviy G‘arb siyosiy tizimidagi bir chuqur muammoni ochib berdi. Xususan, rasmiy shaffoflik haqiqiy javobgarlik o‘rnini egallab bormoqda. Ya’ni, hujjatlar ochildi, ammo bu jamiyatni haqiqatga yaqinlashtirmadi - aksincha, uni yanada chalkashtirdi.

G‘arb demokratiyalari uzoq yillar davomida axborot ochiqligi avtomatik ravishda adolatni ta’minlaydi, degan da’voni ilgari surib keldi. Epshteyn ishi esa buning aksini ko‘rsatdi. Millionlab sahifalar izohsiz, tizimsiz va tahliliy vositalarsiz e’lon qilindi. Natijada asosiy savollar javobsiz qoldi: 1) jinoyat tarmog‘ini kim tashkil etgan, 2) uni kimlar himoya qilgan va 3) nega nufuzli shaxslar hanuzgacha javobgarlikka tortilmadi?

AQSh davlat institutlari rasmiy jihatdan “o‘z vazifasini bajargan”: hujjatlar ochildi va xalqqa taqdim etildi. Ammo asosiy ish (mazmunni ajratib ko‘rsatish va tizimli tushuntirish) bajarilmadi. Shu tariqa javobgarlik jamiyat zimmasiga yuklandi: “hujjatlar mana, o‘zingiz tahlil qiling”. Bu esa ta’sirli siyosiy va moliyaviy elitalarni himoyalovchi qulay pozitsiyadir.

Tizimli tergov o‘rniga axborot shovqini yuzaga keldi. Tasodifiy ism-shariflar, ahamiyatsiz elektron xatlar, fitna nazariyalari muhokama markaziga chiqdi. O‘zbek segmentida ham ko‘plab qizlar va keraksiz narsalar qizg‘in muhokama qilinmoqda. Asosiy masala - tashkillashtirilgan jinsiy zo‘ravonlik va odam savdosi - esa ikkinchi planga surildi. Natijada betartiblik senzura bilan bir xil vazifani bajarmoqda, faqat u “demokratik” va “ochiq” ko‘rinishda bo‘lmoqda.

G‘arb davlatlari ko‘pincha boshqa mamlakatlarni “yopiqlik” va “axborotni yashirish”da ayblab keladilar. Epshteyn ishi esa boshqa mexanizmni ko‘rsatdi: faktlarni yashirmay, aksincha ularni haddan tashqari ko‘p ma’lumot ichida cho‘ktirib yuborish chorasi ko‘rildi. Bu usul tizimning o‘zini saqlab qolishiga, elitalarni zarbadan himoya qilishga va siyosiy barqarorlikni buzmaslikka xizmat qiladi.

Xulosa qilib aytsak, Epshteyn keysi bu shunchaki jinoiy ish yoki navbatdagi media shov-shuv emas. Bu G‘arb boshqaruv modelidagi tizimli inqiroz belgisidir. Unda axborot erkinligi javobgarlikni ta’minlamaydi, institutlar jabrlanuvchilardan ko‘ra o‘zini ko‘proq himoya qiladi, demokratiya esa tobora haqiqatni topish emas, balki keskinlikni pasaytirish texnologiyasiga aylanmoqda.

📨 O‘z tahliliy maqolangizni kanalda chiqarishni istasangiz, materialni @sfca_admin ga yuboring. Barcha maqolalar jamoamiz tomonidan ko‘rib chiqiladi.

Strategic Focus: Central Asia

Turkiya, Saudiya Arabistoni va Pokistonni birlashtirgan “sunniy harbiy blok” hozirgi tektonik geosiyosiy o‘zgarishlar fonida qanchalik mustaqil kuch markazi bo‘la oladi?

Farid Jabborov, Strategic Focus kuzatuvchisi

So‘nggi vaqtlarda dunyo bo‘ylab siyosiy ekspertlar sahna ortidan kelayotgan manbalarga tayanib Turkiya jumhuriyati Saudiya Arabistoni va Pokiston harbiy paktiga qo‘shilish uchun final kelishuvlar bo‘sag‘asida turgani haqida yozishmoqda. Siyosatshunoslar buni qisqa qilib “sunniy blok” deb atashdi. Xo‘sh, pirovardida Isroilning yozgi Qatar poytaxti Dohada XAMAS yetakchilariga qarshi qiruvchi samolyotlar bilan harbiy operatsiya o‘tkazishi ortidan Saudiya Arabistonining AQSh harbiy zontigi - himoyasidan xafsalasi pir bo‘lib yadroviy qurolga ega yagona musulmon davlati - Pokiston bilan harbiy pakt tuzishiga undagan bu “sunniy blok” kelajakda mustaqil kuch markazi bo‘la oladimi?

Bu blokning paydo bo‘lishi avvalo AQSh va Xitoy qarama-qarshiligi prizmasidan qaraydigan bo‘lsak Xitoy manfaatiga qo‘l keladi desak mubolag‘a bo‘lmas, chunki Turkiya va Saudiya Arabistoni doim AQShning Yaqin Sharq mintaqasidagi ittifoqdoshlari bo‘lib kelgan. Bu ikki davlatning mustaqil harbiy blok sari dreyf qilishi albatta AQSH taʼsir orbitasidan uzoqlashuvni anglatadi. Agar bu dreyf Pokiston sari bo‘lsa bu Xitoy uchun yanayam asqotadi. Pokiston va Xitoy aloqalari oddiy qo‘shnichilikdan har sohada strategik ittifoqchilikka chiqqaniga ancha yillar bo‘ldi. Shuning uchun bu blokning paydo bo‘lishi albatta AQSHga yoqmasligi aniq. Donald Tramp maʼmuriyatining tashqi siyosatdagi xatti-harakatlarini qandayligini bilsak, ular bu harbiy blokning kengaymasligi uchun nimalar qilishini taxmin etish oson.

Keyingi qarshilik esa Isroil va uning Yaqin Sharqdagi ittifoqchisi Birlashgan Arab Amirliklaridan keladi, chunki Isroil bu “sunniy blok”ni avvalo mintaqadagi kuch muvozanatini tubdan o‘zgartirib yuboradigan kuch deb o‘ylaydi va bu o‘zgarish aslo Isroil foydasiga bo‘lmasligini yaxshi biladi. Shuning uchun Isroil bu blokning rasmiy paydo bo‘lmasligi va kengaymasligi uchun butun salohiyati bilan qarshilik qiladi. Bu qarshilikning namunasi o‘laroq yaqinda BAA va Hindiston o‘rtasida imzolangan o‘zaro chuqur harbiy hamkorlik va ittifoqchilik shartnomasini keltirish mumkin. Tahlilchilar bu ikki davlatning uchinchi o‘zani Isroilga borib taqalishini va bu uchlik shartnomasi Turkiya, Saudiya Arabistoni va Pokiston uchligiga qarshi ekanini taʼkidlaydilar.

Xo‘sh bunday murakkab vaziyatda yangi shakllanayotgan “sunniy harbiy blok” mustaqil kuch markazi bo‘la oladimi? Bu savolning javobi bu uchlikdagi davlat rahbarlari va siyosiy elitaning bu mustaqillikka ne chog‘lik tayyor ekani, tashqi va ichki bosimlarga dosh bera olishi va siyosiy iroda ko‘rsatishiga bog‘liq. Agar shunday mustaqil kuch paydo bo‘lsa, bu albatta O‘zbekiston va boshqa Markaziy Osiyo davlatlari uchun boshqa mustaqil kuch markazlariga nisbatan tarixiy birlik, jug‘rofiy yaqinlik, madaniy va diniy hamohanglikdan kelib chiqib jozibaliroq, ishonchliroq ko‘rinishi tabiiy hol. Kuzatishda davom etamiz.

📨 O‘z tahliliy maqolangizni kanalda chiqarishni istasangiz, materialni @sfca_admin ga yuboring. Barcha maqolalar jamoamiz tomonidan ko‘rib chiqiladi.

Strategic Focus: Central Asia

G‘arb mediasi hatto yagona narrativni ham yarata olmayaptilar. BBC bir tomondan Epshteynni Rossiyaga ishlagan deydi, boshqa tomondan esa u Rossiyaga hatto viza olishda qiynalganini qayd etmoqda.

Strategic Focus: Atlantic

Epshteynning do‘stlari pedofil - senator Ted Kruz va sionist jurnalist Ben Shapiro esa amerikaning chirigan elitasini himoya qilib, Rossiya va Shimoliy Koreyani (!) ayblamoqda.

Strategic Focus: Atlantic

Aftidan Tashiyev o‘z ambitsiyalari qurboni bo‘lgan. Oxirgi kunlarda Qirg‘izistonda Prezidentning vakolat muddati haqida savollar paydo bo‘lgandi. Ya’ni, Japarov 2021-yil yanvarda eski Konstitutsiya bo‘yicha 6 yillik muddatga Prezidentlikka saylangan. 2021-yil oxirida qabul qilingan yangi Konstitutsiyada esa Prezident muddati 5 yilga tushirilgan. Yuristlar yangi Konstitutsiya bo‘yicha 2026-yil yanvarda muddatidan oldingi Prezident saylovlari o‘tkazish kerakligini aytgan.

Eng qizig‘i, 75 kishi bu haqida Prezident va parlament raisiga rasmiy xat yuborgan. Ular orasida akademiklar, sobiq deputat va amaldorlar borligiga qaraganda ushbu 75 talik kimgadir ishonib, Prezidentga chaqiruv tashlagan. Ayrimlar bunda Tashiyev qo‘li borligi haqida gapirgan.

Japarov va uning atrofidagilar yangi huquqiy vakuum fonida Tashiyevda xavf ko‘rgan ehtimol. O‘zi davlat rahbaridan keyingi o‘rinda turadigan odamni eng ta’sirli kuch tuzilmasiga boshliq qilish xato baribir.

Ammo Japarov Tashiyevdan xavfsirab, uni bo‘shatganiga ham hali ishonish qiyin. Tajribali siyosatchilar bunday shoshilinch qaror qabul qilmaydi. Yoki yopiq eshiklar ortida nimalardir yuz bergan. Katta ehtimol bilan u kuch tuzilmasidan uzoqroq mansabga tayinlanadi.

Tashiyev rostan ham o‘ta ambitsiyali, og‘ir xarakterli odam, masalan, u parlament binosida deputatlarni so‘kishdan, haqorat qilishdan qaytmaydi. Hududlarni ham xuddi prezidentdek aylanib, monitoring qiladi.

Baribir oxiri qiziq. Prezidentning atrofida, shubhasiz, Tashiyevning mutlaq vakolatlaridan norozilar bor va ular davlat rahbariga bu haqda muntazam axborot yetkazadi. Hokimiyat shunday narsa, u to‘la ishonchni yoqtirmaydi, hech kimga ishonmaslikni o‘rgatadi.

Putin-Medvedov, Nazarboyev-To‘qayev keyslari buni tasdiqlagan. Japarov muddatidan oldingi saylovlar bo‘lgan taqdirda jiddiy raqibdan xalos bo‘lmoqchi bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

@pan_diplomat

🇰🇬 Ташиевнинг ўрнига Жумгалбек Шабданбеков Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси вазифасини бажарувчи этиб тайинланди.

Қирғизистон президенти Садир Жапаров бугун тегишли фармонни имзолади.

Маьлумот учун, Жумгалбек Кумарович Шабданбеков Қирғизистон Республикаси Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раисининг ўринбосари - Қирғизистон Республикаси Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси 9-хизмати бошлиғи лавозимида ишлаб келган.

Strategic Focus: LIVE

📍 Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz shahrida jonli uchrashuv

🗓 2026-yil 15-fevral
⏱️ Soat 14:00

🎙 Jonli ilmiy-ma’rifiy uchrashuv

📌 Mavzu:

💡 Tarix qachon siyosat quroliga aylanadi?

👥 Ishtirok etuvchi ekspertlar:

Hamid Sodiq — siyosatshunos

Kamoliddin Rabbimov — siyosatshunos

G‘aybulla Boboyorov — tarixchi

🔹 Tadbir davomida:

Tomoshabinlar bevosita savollar berish va fikr bildirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

Ilmiy va ma’rifiy kitoblar taqdimoti bo‘lib o‘tadi.

Mualliflardan dastxat olish imkoniyati bo'ladi.

📩 Bog‘lanish uchun:
👉 @nurbekgofurov

Ekstremizmga qarshi kurash: jazo yetarlimi yoki yondashuvni o‘zgartirish kerakmi?

Ekstremizm ko‘pincha faqat diniy xavf sifatida qabul qilinadi. Amalda esa, u ancha keng tushuncha: milliy, etnik, irqiy va ijtimoiy adovatga asoslangan shakllarini ham jamiyat uchun xavfi kam emas. Muammo shundaki, qonunchilik va amaliyot bu xilma-xillikni doim ham hisobga olmaydi.

Asosiy xatar qayerda? Ekstremizm odamlarni “biz” va “ular”ga ajratadi. Bu bo‘linish qaysi g‘oya bilan niqoblanishidan qat’i nazar, jamiyat barqarorligiga zarba beradi. Agar javobgarlik faqat bir shaklga qaratilsa, qolganlari boshqa nom ostida erkin tarqalayotgan bo‘ladi.

Jazo masalasi ham oddiy emas. Tashkil etuvchi va rahbar bilan ta’sir ostida qolib qo‘shilgan ishtirokchini bir xil javobgarlikka tortish - adolat tamoyiliga to‘liq mos kelmaydi. Xavf darajasi ham, javobgarlik yuki ham farqli bo‘lishi kerak.

Faqat jazo yechim bo‘la oladimi? Amaliyot shuni ko‘rsatyaptiki, ekstremizm - faqat jinoiy harakat emas, balki mafkuraviy muammo. Demak, unga qarshi kurash ham faqat jazo emas, profilaktika, axborot xavfsizligi va huquqiy aniqlikka tayanishi lozim.

Ekstremizmga qarshi samarali kurash uchun uning barcha shakllari ochiq ta’riflanishi, javobgarlik adolatli ajratilishi va jazo bilan bir qatorda ongli profilaktika yo‘lga qo‘yilishi shart. Aks holda, xavf yo‘qolmaydi - faqat shakl o‘zgartiradi.

Strategic Focus: Central Asia

Nega AQSh Yaqin Sharqdan ketolmayapti: Eronning yadroviy omili

J.Xakimov, Strategic Focus kuzatuvchisi

AQShning Eron yadroviy dasturiga bo‘lgan e’tibori Vashingtonning global strategiyasida ma’lum darajada paradoks yaratadi. Klassik geosiyosiy nuqtai nazardan qaraganda, Eron AQSh uchun global raqib emas. Biroq yadroviy omil Tehronni oddiy mintaqaviy muammo darajasidan chiqarib, global xavfsizlik kun tartibidagi ustuvor masalaga aylantiradi.

AQShning Yaqin Sharqdagi ishtirokini kamaytirishga qaratilgan strategik yo‘nalish asosan Barak Obama davrida shakllandi. “Osiyoga burilish” (Pivot to Asia) deb atalgan bu strategiya resurslarni Yaqin Sharqdan qisman boshqa hududlarga, xususan Xitoy bilan strategik raqobatga yo‘naltirishni ko‘zda tutgan edi. Shunga qaramay, Eronning yadroviy dasturi ushbu umumiy chekinish logikasiga to‘liq mos kelmaydigan istisno sifatida qolmoqda.

AQSh siyosatining muhim psixologik va strategik fonida 11-sentabr voqealarining ta’siri hanuz seziladi. O‘zini qurbon qilishga tayyor bo‘lgan aktorlar, qurolli kuchlar bilan to‘qnashuv Amerika siyosiy elitasi orasida “o‘zaro kafolatlangan yo‘q qilish” (Mutual Assured Destruction - MAD) tamoyilining universalligiga nisbatan shubhalarni kuchaytirdi. Davlatlar o‘rtasida yadroviy tiyib turish mexanizmi samarali bo‘lib kelgan bo‘lsa-da, Vashington proksi kuchlar bilan murakkab aloqalarga ega davlatlarga nisbatan bu modelning ishlashiga to‘liq ishonmaydi.

Shu kontekstda Eron irratsional aktor sifatida emas, balki yadroviy tarqalish xavfi manbai sifatida ko‘riladi. Tehronning mintaqadagi proksi kuchlarni qo‘llab-quvvatlashi yadroviy texnologiyalar yoki muhim komponentlar klassik davlat nazoratidan chiqib ketishi mumkinligi haqidagi xavotirlarni kuchaytiradi. Bundan tashqari, Eron ichidagi elitalar va kuch markazlari o‘rtasidagi murakkab muvozanat qaror qabul qilish jarayonida noaniqlikni oshiradi.

Shu sababli AQSh Eron yadroviy dasturini oddiy muzokara masalasi sifatida emas, balki mavjudlik darajasidagi tahdid sifatida baholaydi. Tehron bilan diplomatik muloqot majburiy bo‘lsa-da, bu AQShning Yaqin Sharqdan bosqichma-bosqich uzoqlashish strategiyasiga qisman zid keladi. Vashington uchun murosa faqat Eronning yadroviy salohiyatni qayta tiklash ehtimolini yo‘qqa chiqaradigan sharoitdagina maqbul bo‘lishi mumkin.

Tehron uchun esa yadroviy dastur asosiy strategik “richag” va siyosiy omon qolish kafolati sifatida qaraladi. Bu vosita orqali Eron tashqi bosimni kamaytirish, hududiga qarshi hujumlarning oldini olish hamda xalqaro sanksiyalarni yumshatishga intiladi. Shu bois, yadroviy imkoniyatlardan voz kechish faqat AQSh tomonidan ham muhim yon berishlar amalga oshirilgandagina mumkin, bu esa muzokaralarni tuzilma jihatidan nomutanosib va murakkab qiladi.

Diplomatik yo‘l muvaffaqiyatsiz bo‘lgan taqdirda, harbiy ssenariy AQSh uchun istalmagan bo‘lsa-da, qabul qilinadigan variant sifatida saqlanib qoladi. Bunday holatda ehtimoliy zarbalar maqsadi rejimni almashtirish emas, balki klassik tiyib turish doirasidan tashqarida deb hisoblangan aniq tahdidni yo‘q qilish bo‘ladi.

Shunday qilib, Eronning yadroviy masalasi AQShning Yaqin Sharqdagi manfaatlariga global o‘lcham beradigan asosiy nuqta bo‘lib qolmoqda. Bu esa murosani bir vaqtning o‘zida ham zarur, ham murakkab qiladi va mojaroni tez hal qilish ehtimolini past darajada saqlaydi.

📨 O‘z tahliliy maqolangizni kanalda chiqarishni istasangiz, materialni @sfca_admin ga yuboring. Barcha maqolalar jamoamiz tomonidan ko‘rib chiqiladi.

Strategic Focus: Atlantic