Харитани тўғрилаш дунёни қандай кўришимизни ўзгартирадими? 2/2

Хариталарда XXI аср геосиёсатининг яна бир хусусияти намоён бўлади. Маконни фақат ҳудудлар орқали тушуниб бўлмай қолди. Давлатларнинг қудрати уларнинг майдони билан бир қаторда транспорт йўлаклари, портлар, энергия тармоқлари, молиявий каналлар, маълумот оқимлари ва рақамли инфратузилмалар устидан назорат қилиш қобилияти билан ҳам белгиланади. Дунё харитаси ҳудудлар харитасидан оқимлар ва боғлиқликлар харитасига ҳам айланмоқда.

Бу тенденция Марказий Осиё учун айниқса муҳим. Сабаби минтақанинг глобал аҳамиятини баҳолашда унинг ҳудудий катталигидан кўра транспорт коридорлари, Каспий орқали боғланиш имкониятлари, Европа ва Осиё бозорларига чиқиш каналлари, рақамли ва энергетик тармоқлардаги ўрни тобора кўпроқ аҳамият касб этмоқда. Шу боис геосиёсий харитани тушуниш учун давлатларнинг қаерда жойлашганини билиш билан етарли бўлмайди. Уларнинг қандай боғланганини ҳам кўра билиш керак.

Албатта, "Correct the Map" дунё сиёсий тартиботини бир овоз билан ўзгартирмайди. Африка харитада каттароқ кўриниши билан унинг иқтисодий ёки сиёсий қудрати автоматик равишда ошиб қолмайди. Лекин тасаввур ҳам сиёсатнинг бир қисми. Қайси ҳудуд қандай кўриниши ва қайси минтақа марказ ёки периферия сифатида қабул қилиниши глобал онгга барибир таъсир қилади.

Шунинг учун харитани тўғрилаш ҳақидаги баҳс аслида дунёни қайта кўриш ҳақидаги баҳсдир.
Харита дунёни ўзгартирмайди. Аммо дунёни қандай кўришимизни ўзгартириши мумкин. "Correct the Map" ташаббусининг энг муҳим сиёсий маъноси ҳам шунда.

Глобал Жануб дунё қандай тасвирланиши ҳақидаги қарорларда фаолроқ иштирок этмоқда. Демак, геосиёсатда ҳудуд учун кураш билан бир қаторда дунёни қандай тасаввур қилиш ҳуқуқи учун кураш ҳам кучаймоқда.

@muxtor_nazirov

Neft, Eron va Xitoy: AQShning katta geosiyosiy o‘yini
 
M.Imomov, Strategic Focus eksperti
 
2026-yil sentabriga kelib, AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi oddiy harbiy mojaro doirasidan ancha chiqib ketdi. Dastlab asosiy e’tibor Eronning yadroviy dasturiga qaratilgan bo‘lsa, bugungi vaziyatda mojaroning iqtisodiy va geosiyosiy o‘lchami tobora kuchaymoqda. Ya’ni masala endi faqat Tehronning yadroviy salohiyatida emas. Gap neft, energetika yo‘llari, sanksiyalar va eng muhimi, Xitoyning energetik xavfsizligi haqida ham ketmoqda.
 
Buni voqealar dinamikasining o‘zi ham ko‘rsatadi. 2025-yildagi 12 kunlik urushdan so‘ng 2026-yil boshida AQSh mintaqadagi harbiy ishtirokini kuchaytirdi va 28-fevral kuni “Epik g‘azab” operatsiyasi boshlandi. Keyingi haftalarda mojaro Fors ko‘rfazidagi energetik infratuzilmaga ham ta’sir qila boshladi. 2-mart kuni Saudi Aramco’ning Ras-Tanura neft obyektiga zarba berilishi ortidan neft narxi 140 dollardan oshdi. 18-aprelda esa Eron Hormuz bo‘g‘ozini yopdi.
 
Bu yerda bitta raqamning o‘zi vaziyatning strategik ahamiyatini ko‘rsatadi: Hormuz orqali dunyo neftining taxminan 84%, suyultirilgan tabiiy gazning esa 83% tashiladi. Demak, bu bo‘g‘ozdagi har qanday jiddiy inqiroz Eron va Fors ko‘rfazi davlatlarining muammosi bo‘lib qolmaydi. U global energetika bozoriga bevosita ta’sir qiladi.
 
Shu sababli AQShning bugungi strategiyasini faqat harbiy g‘alaba orqali tushuntirish qiyin. Vashington bir tomondan Eronni kuchsizlantirishga intilmoqda, boshqa tomondan esa to‘liq miqyosdagi quruqlik urushiga kirishni istamaydi. Bosim tobora iqtisodiy urushga aylanmoqda: sanksiyalar, neft eksportini cheklash, tankerlarga zarba berish va Eronning moliyaviy imkoniyatlarini qisqartirish.
 
Bu strategiyaning yana bir muhim tomoni – neft narxi. Yuqori narxlar AQShning slanets nefti ishlab chiqaruvchilari uchun juda katta daromad manbasiga aylanishi mumkin. Rystad Energy hisob-kitobiga ko‘ra, 2026-yilda AQSh slanets kompaniyalarining daromadi 63,4 milliard dollarga yetishi mumkin.
 
Ammo bu yerda Vashington uchun paradoks paydo bo‘ladi. Neft narxining oshishi ishlab chiqaruvchilar uchun foydali bo‘lsa-da, oddiy amerikalik iste’molchi uchun aksincha, salbiy oqibatga ega. Avgust oxirida AQShda benzin narxi 1 gallon uchun 4 dollardan oshdi. Bu esa noyabrda bo‘lib o‘tadigan Kongress saylovlari oldidan siyosiy jihatdan sezgir masalaga aylanadi. Shuning uchun AQSh ma’muriyati uchun muhim vazifa – Eronga yetarlicha iqtisodiy bosim o‘tkazish, lekin ichki bozorda yoqilg‘i narxining haddan tashqari oshib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
Endi esa masalaning eng muhim geosiyosiy qismiga o‘tamiz – Xitoy.
Xitoy iste’mol qiladigan neftning taxminan 73% import hisobiga to‘g‘ri keladi. Import qilinadigan neftning qariyb 53% Yaqin Sharqdan keladi. Bundan tashqari, urushdan oldin Venesuela va Eron Xitoy uchun nisbatan arzon neftning muhim manbalari bo‘lgan. Venesuela neft eksportining 85%, Eron eksportining esa 90% Xitoyga yo‘nalgan.
 
Shuning uchun Hormuz ustidan nazorat masalasi Eron bilan tugamaydi. Agar ushbu strategik yo‘lakdagi barqarorlik buzilsa, eng katta tashqi ta’sirlardan birini Osiyo, ayniqsa Xitoy his qiladi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, Eron AQSh va Xitoy o‘rtasidagi katta strategik raqobatning muhim geosiyosiy maydoniga aylanmoqda.
 
Buni sanksiyalar geografiyasining kengayishidan ham ko‘rish mumkin. AQSh Eron neftini sotib olayotgan Xitoy kompaniyalariga qarshi ikkilamchi sanksiyalarni kuchaytirmoqda. Demak, iqtisodiy bosim faqat Tehronga qaratilmayapti. U Eron bilan savdo qilayotgan uchinchi tomon kompaniyalariga ham ta’sir qilmoqda. Natijada mojaroning iqtisodiy fronti Eron chegaralaridan chiqib, Xitoy iqtisodiyotiga ham kirib bormoqda.
 
Ammo bu bosim Xitoyni hozircha tizimli inqirozga olib kelgani yo‘q. 2026-yilning dastlabki besh oyida Xitoy neft importi qariyb 5% kamaygan, biroq Pekinning bunga qarshi muhim himoya mexanizmlari mavjud. Xitoyning strategik va tijoriy neft zaxiralari 1 milliard barreldan oshadi. Bundan tashqari, muqobil logistika kanallari va “soya floti” orqali neft tashish davom etmoqda.
 
Yana bir muhim raqam bor: Eron nefti Xitoyning umumiy energiya balansida atigi 2% ulushga ega. Shuning uchun Pekin uchun Eron neftining yo‘qolishi qisqa muddatda halokatli zarba emas. Ammo masala faqat Eron neftining o‘zida emas. Asosiy xavf – Yaqin Sharqdagi butun energetik ta’minot tizimining beqarorlashuvidir.
 
Shu sababli 2026-yil kuzidagi vaziyatni men 3 ta parallel front orqali baholagan bo‘lardim.
Birinchisi – harbiy front. Сheklangan zarbalar va Eronning harbiy infratuzilmasiga bosim davom etishi mumkin.
Ikkinchisi – iqtisodiy front. Bu sanksiyalar, neft eksportini qisqartirish va tankerlar faoliyatiga bosim orqali amalga oshiriladi.
Uchinchisi esa eng muhim front – geosiyosiy front. Ya’ni AQSh va Xitoy o‘rtasidagi strategik raqobat. Eron bu uchala yo‘nalish kesishgan nuqtaga aylanmoqda.
 
Shu sababli kuz uchun eng ehtimoliy ssenariy sifatida to‘liq urushni emas, boshqariladigan qarama-qarshilikni taxmin qilishimiz mumkin. Vashington uchun noyabrdagi saylovlar oldidan katta quruqlik urushiga kirish siyosiy jihatdan xavfli. Shuning uchun cheklangan zarbalar, yangi sanksiyalar, neft eksportiga bosim va tankerlar atrofidagi operatsiyalar davom etishi ehtimoli yuqori.
 
Bunday sharoitda Brent nefti kuz oylarida 90–120 dollar oralig‘ida qolishi mumkin. Albatta, bu qat’iy prognoz emas. Hormuzdagi vaziyat, Eronning javob harakatlari yoki yangi yirik hujumlar narxni bundan ham yuqoriga olib chiqishi mumkin.
 
Shunday qilib, bugungi mojaroning mohiyatini faqat “AQSh Eronga qarshi urush olib bormoqda” degan formula bilan tushuntirish yetarli emas. Mojaro bir vaqtning o‘zida uchta maqsad atrofida shakllanmoqda: Eronning harbiy va iqtisodiy imkoniyatlarini cheklash, global neft oqimlariga ta’sir qilish va Xitoyning energetik xavfsizligiga bosim o‘tkazish.
 
Shuning uchun asosiy savol ham o‘zgaradi. Masala endi faqat Eron taslim bo‘ladimi yoki yo‘qmi, degan savolda emas. Asosiy savol – Vashington Tehronni zaiflashtirish orqali Pekinning strategik imkoniyatlarini ham qisqartirmoqchimi?
 
Agar javob ha bo‘lsa, unda Eron atrofidagi mojaro oddiy Yaqin Sharq urushi emas. Bu AQSh va Xitoy o‘rtasidagi global raqobatning energetik frontidir. Va bu o‘yinda Eron eng ko‘zga tashlanayotgan figura bo‘lishi mumkin. Ammo taxtaning narigi tomonida ancha katta o‘yinchi – Xitoy turibdi.

Strategic Focus: Central Asia

Fors ko‘rfazi davlatlari mintaqadagi inqirozga qanday javob bermoqda

Saudiya Arabistoni neft eksportini saqlab qolish uchun muqobil quvurlarga tayanmoqda, biroq budjet taqchilligi va qarz yukining oshishi qirollikning mega-loyihalariga bosim qilmoqda.

BAA esa inqirozni strategik imkoniyatga aylantirishga urinmoqda - Hormuzni chetlab o‘tuvchi yangi eksport yo‘llari va infratuzilmani tezlashtirmoqda.

Qatar uchun esa vaziyat ancha murakkab: suyultirilgan tabiiy gaz eksportining Hormuzga yuqori darajadagi bog‘liqligi mamlakatni mintaqadagi eng zaif bo‘g‘inlardan biriga aylantirmoqda.

O‘mon bir vaqtning o‘zida vositachi davlat va mintaqaning muhim muqobil logistika markaziga aylanmoqda.

Kuvayt va Iroq esa neft eksportiga yuqori qaramlik va muqobil yo‘nalishlarning cheklangani sababli eng katta fiskal xavflarga duch kelmoqda.

Eng muhimi, bu jarayon vaqtinchalik bo‘lmasligi mumkin. Fors ko‘rfazida energetik xavfsizlikning yangi modeli shakllanmoqda: Hormuzga qaramlikni kamaytirish, muqobil quvur va port yo‘nalishlarini rivojlantirish hamda mudofaa infratuzilmasiga katta investitsiyalar kiritish.

To‘liq materialda har bir davlatning iqtisodiy yo‘qotishlari, qo‘llayotgan strategiyalari, muqobil eksport yo‘llari va inqirozning mintaqa iqtisodiyotiga uzoq muddatli ta’siri tahlil qilinadi.

🇩🇪🇷🇺 Россия бизга таҳдид қилмоқда - Германия ташқи ишлар вазири

Германия ташқи ишлар вазири Йоханн Вадефуль Россиянинг таҳдиди нафақат ҳарбий соҳада, балки гибрид ҳужумлар, киберҳужумлар, диверсия, дезинформация ва муҳим инфратузилмага ҳужумлар орқали ҳам намоён бўлаётганини айтди.

Strategic Focus: LIVE

🇺🇿 O‘zbekiston harbiylari Koreyadagi xalqaro merganlar musobaqasida ikkinchi bor g‘olib bo‘ldi

Mudofaa vazirligi merganlar terma jamoasi Janubiy Koreyada o‘tkazilgan III Xalqaro merganlar musobaqasida 1-o‘rinni egalladi. Sakkizta davlatdan jamoalar qatnashgan musobqada Vetnam ikkinchi va Turkiya uchinchi bo‘ldi.

👉 @jahongirolimov_rasmiy 👈

O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligining bayonoti

Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Yaqin Sharqdagi vaziyatning yanada yomonlashuvi, jumladan, Saudiya Arabistoni Podshohligi hududiga raketa va uchuvchisiz uchish apparatlari hujumlari munosabati bilan chuqur xavotir bildiradi.

Tinch aholiga, fuqarolik va energetika infratuzilmasi obyektlariga qarshi kuch ishlatish bilan bogʻliq, shuningdek, mintaqa davlatlari xavfsizligi va xalqaro kema qatnoviga tahdid soluvchi har qanday harakatlarni keskin qoralaymiz.

Xalqaro huquq normalariga, jumladan, davlatlarning suvereniteti, mustaqilligi va hududiy yaxlitligini hurmat qilish tamoyillariga qatʼiy rioya etilishi zarur, deb hisoblaymiz.

Yuzaga kelgan kelishmovchiliklarni bartaraf etish faqat siyosiy-diplomatik vositalar orqali, muloqot va oʻzaro hurmat asosida amalga oshirilishi lozim.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti va mintaqa davlatlarining Yaqin Sharqda keskinlikni yumshatish, mojaroning yanada kengayishining oldini olish va barqaror tinchlik oʻrnatishga qaratilgan saʼy-harakatlarini qoʻllab-quvvatlaymiz.

***

Statement by the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Uzbekistan

The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Uzbekistan expresses its deep concern over the further deterioration of the situation in the Middle East, including missile and drone attacks on the territory of the Kingdom of Saudi Arabia.

We strongly condemn any actions involving the use of force against civilians and civilian and energy infrastructure, as well as those posing a threat to the security of the states of the region and international navigation.

We stress the need for strict compliance with the norms of international law, including respect for the sovereignty, independence and territorial integrity of states.

Emerging disputes should be resolved exclusively through political and diplomatic means, based on dialogue and mutual respect.

We support the efforts of the United Nations and the states of the region aimed at de-escalating tensions, preventing further spread of the conflict, and establishing lasting peace in the Middle East.

***

Заявление Министерства иностранных дел Республики Узбекистан

Министерство иностранных дел Республики Узбекистан выражает глубокую обеспокоенность в связи с дальнейшим ухудшением обстановки на Ближнем Востоке, включая ракетные и беспилотные атаки по территории Королевства Саудовская Аравия.

Решительно осуждаем любые действия, сопряжённые с применением силы против мирного населения, объектов гражданской и энергетической инфраструктуры, а также создающие угрозу безопасности государств региона и международному судоходству.

Исходим из необходимости неукоснительного соблюдения норм международного права, включая уважение суверенитета, независимости и территориальной целостности государств.

Урегулирование возникающих разногласий должно осуществляться исключительно политико-дипломатическими средствами на основе диалога и взаимного уважения.

Поддерживаем усилия Организации Объединённых Наций и государств региона, направленные на деэскалацию напряжённости, предотвращение дальнейшего распространения конфликта и установление устойчивого мира на Ближнем Востоке.

Facebook | YouTube | Instagram | X

2026-yil 11-sentabrda Husiylarning Bab al-Mandab bo‘g‘ozi va unga tutash hududlarda nazoratni keskin kuchaytirishi Yaqin Sharqdagi harbiy qarama-qarshilikning yangi bosqichini boshlab berdi. Mayyun orolining egallanishi harbiy nuqtai nazardan muhim ahamiyatga ega, chunki mazkur orol Bab al-Mandabning markaziy qismida joylashgan va bo‘g‘oz orqali o‘tuvchi dengiz yo‘llarini kuzatish hamda ularga bosim o‘tkazish imkonini beradi.
 
3-sentabrda boshlangan operatsiya davomida Husiylar 10-sentabr kuni Moxa port shahri va Zukar orolini, 11-sentabrda esa Dhubab va Murad hududlarini egalladi. Natijada Yamaning Qizil dengiz sohilidagi muhim qismlari Husiylar nazoratiga o‘tdi. Hukumat kuchlarining 2 mingdan ortiq harbiy xizmatchisi Hanisha orollarida qurshovda qolgan.
 
Bu jarayonni faqat Yaman ichidagi harbiy operatsiya sifatida baholash yetarli emas. Bab al-Mandab orqali jahon savdosining qariyb 12%, Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi konteyner tashuvlarining esa 30% o‘tadi. Bundan tashqari, 2025-yilda bo‘g‘oz orqali kuniga taxminan 4,2 mln barrel neft va neft mahsulotlari tashilgan. Shu sababli Husiylarning mazkur hududdagi harbiy pozitsiyalarni mustahkamlashi ularga Yaman chegaralaridan ancha tashqariga chiqadigan strategik bosim vositasini beradi.
 
Vaziyatning xavfliligini yanada oshirayotgan omil – Bab al-Mandabdagi jarayonlarning Hormuz bo‘g‘ozidagi inqiroz bilan bir vaqtda kechayotganidir. Eron tomonidan Hormuz yo‘nalishiga bosim kuchayishi, Husiylarning esa Qizil dengizga kirish-chiqish yo‘lagida pozitsiyalarini mustahkamlashi natijasida Yaqin Sharqdagi ikki asosiy dengiz kommunikatsiyasi bir vaqtning o‘zida xavf ostida qolmoqda. Ekspertlar buni jahon energetika bozoriga “ikki tomonlama zarba” sifatida koʻrmoqda.
 
Bu fonda ekspertlar harbiy harakatlar rivojining bir qator ssenariylarini ilgari surmoqda.
 
Birinchi, cheklangan va selektiv dengiz eskalatsiyasi. Eng ehtimolli variant sifatida Husiylarning Bab al-Mandabni to‘liq yopishdan ko‘ra, uni selektiv bosim vositasi sifatida ishlatishi ko‘rilmoqda. Bunda Saudiya Arabistoni va Isroil bilan bog‘liq kemalarga qarshi tahdid, dron va raketa hujumlari hamda navigatsiyani cheklash davom etishi mumkin, boshqa xalqaro kompaniyalarga esa nisbatan xavfsiz o‘tish imkoniyati qoldiriladi.
 
Harbiy jihatdan bunday strategiya Husiylar uchun manfaatli: ular bo‘g‘oz ustidan real ta’sirni saqlab qoladi, Saudiya va Isroilga bosimni kuchaytiradi, biroq bir vaqtning o‘zida AQSh va boshqa davlatlarning keng ko‘lamli harbiy operatsiyasini boshlashiga sabab bo‘ladigan darajadagi eskalatsiyadan qochadi. Ya’ni asosiy maqsad bo‘g‘ozni “yopish” emas, balki uning xavfsizligi ustidan nazoratni o‘z qo‘liga olish bo‘lishi mumkin.

Strategic Focus: Central Asia

Davomi
 
Ikkinchi, Saudiya Arabistoni bilan bevosita harbiy qarama-qarshilikning kengayishi. Agar Husiylar Saudiya hududidagi energetika obyektlari, portlar yoki neft eksport infratuzilmasiga zarbalarni kuchaytirsa, Ar-Riyodning javob harakatlari ham kengayishi ehtimoli ortadi. Sharq-G‘arb neft quvuriga qilingan dron hujumi va uning vaqtincha to‘xtatilishi bu xavfning amaliy ko‘rinishi bo‘ldi.
 
Bunday holatda mojaro Yaman hukumat kuchlari va Husiylar o‘rtasidagi ichki frontdan chiqib, Husiylar-Saudiya harbiy qarama-qarshiligiga aylanadi. Saudiya havo kuchlarining Bab al-Mandabga yaqin hududlarga zarbalari kuchayishi, Husiylarning esa bunga javoban Saudiya hududidagi strategik obyektlarga raketa va dron hujumlarini ko‘paytirishi mumkin.
 
Bu ssenariyning asosiy xavfi – zarbalar geografiyasining tez kengayishidir. Ayniqsa energetika infratuzilmasiga katta zarar yetishi Ar-Riyodni cheklangan operatsiyalardan kengroq harbiy kampaniyaga o‘tishga majbur qilishi mumkin.
 
Uchinchi, AQShning bevosita harbiy aralashuvi. Hozircha bu ssenariyning ehtimoli past, ammo muayyan harbiy omillar yuzaga kelsa, xavf keskin oshadi. Bunday triggerlar qatoriga AQSh harbiy kemalariga hujum, amerikalik harbiy xizmatchilar orasida katta talafot yoki xalqaro kemachilikka qarshi ommaviy hujumlar natijasida Bab al-Mandabdagi navigatsiyaning amalda izdan chiqishi kiradi.
 
Bunday vaziyatda AQShning javobi qirg‘oqdagi Husiylar raketa pozitsiyalari, radarlar, dron bazalari va qo‘mondonlik obyektlariga qarshi havo-dengiz zarbalari shaklida bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, AQSh uchun keng ko‘lamli quruqlik operatsiyasiga kirishdan ko‘ra, masofadan turib zarba berish va dengiz kommunikatsiyalarini himoya qilish strategik jihatdan ancha maqbul ko‘rinadi.
 
Shuning uchun AQShning harbiy ishtiroki kuchaysa ham, dastlabki bosqichda asosiy formula “quruqlikdagi urush emas, masofaviy harbiy bosim” bo‘lishi ehtimol yuqori.
 
To‘rtinchi, “ikki bo‘g‘oz urushi”ning yagona mintaqaviy frontga aylanishi. Bunda Hormuz va Bob al-Mandabdagi qarama-qarshiliklar bir-biridan alohida emas, balki yagona zanjir sifatida harakat qiladi: Eron Hormuz orqali bosimni kuchaytirsa, Husiylar Bob al-Mandabni yopadi, mintaqadagi eronparast guruhlar esa Saudiya Arabistoni va AQSh manfaatlariga qarshi qo‘shimcha zarbalar beradi.
 
Mazkur vaziyatda Saudiya Arabistoni, AQSh va boshqa ittifoqchilar tomonidan javob harakatlarining kengayishi ehtimoli ortadi. Natijada Yaman, Qizil dengiz, Fors ko‘rfazi va Iroq bir-biriga bog‘langan yagona harbiy makonga aylanishi mumkin.
 
Harbiy nuqtai nazardan aynan shu ssenariy eng katta xavfni anglatadi. Chunki har bir tomon alohida frontda cheklangan operatsiya olib borayotgan bo‘lsa ham, ularning umumiy ta’siri mintaqaviy eskalatsiyaning zanjirli mexanizmini yaratadi.
 
Umuman olganda, hozirgi vaziyatda eng ehtimolli yo‘nalish – Husiylarning Bab al-Mandabdagi harbiy pozitsiyalarini mustahkamlab, selektiv dengiz bosimini davom ettirishidir. Biroq vaziyatning keskin burilish nuqtasi ikkita omilga bog‘liq bo‘ladi: Saudiya energetika infratuzilmasiga katta zarar yetkazuvchi hujum yoki AQSh harbiy kuchlariga bevosita zarba.
 
Agar shunday trigger yuzaga kelsa, Bab al-Mandabdagi mojaro Yaman doirasidagi lokal qarama-qarshilikdan chiqib, Eron-AQSh–Saudiya Arabistoni o‘rtasidagi kengroq mintaqaviy harbiy qarama-qarshilikning yangi frontiga aylanishi mumkin.
 
Shu sababli Bab al-Mandab ustidan nazorat uchun kurashning haqiqiy strategik qiymati hududning o‘zida emas. Asosiy masala – ushbu tor dengiz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan harbiy, energetik va savdo oqimlarini kim nazorat qila olishi. Zamonaviy mintaqaviy urushlarda aynan mana shu nazorat tobora kuchli strategik qurolga aylanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

So‘nggi voqealar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Yaqin Sharqdagi mojaro yangi bosqichga o‘tmoqda. Xususan, Eronga qarshi bosim tobora mintaqaning strategik energetika va dengiz yo‘llari uchun kurashga aylanmoqda.

Buni Saudiya Arabistonining 1200 km uzunlikdagi neft quvuriga zarba berilishi, husiylarning Yamandagi oldinga siljishi va Bob al-Mandab bo‘g‘ozi markazidagi Mayyun orolini egallashi yaqqol ko‘rsatmoqda. Natijada bir vaqtning o‘zida ikki strategik yo‘nalish - Hormuz va Bob al-Mandabga bosim kuchaymoqda.

Bu jahon energetikasi uchun jiddiy xavf. Saudiya quvuri faoliyati tiklanmasa, Yanbu portidagi zaxiralar atigi 5-7 kun eksportni ta’minlashi mumkin. Shundan so‘ng jahon neft ta’minotining 4 foizigacha xavf ostida qolishi mumkin. Hormuzdagi uzilishlar va kemalarga hujumlar esa global dengiz savdosiga qo‘shimcha bosim bermoqda.

Vashington oldida yangi dilemma paydo bo‘lmoqda: Saudiya Arabistoni va xalqaro kemachilikni himoya qilish kerak, biroq husiylarga qarshi keng ko‘lamli harbiy amaliyotning qayta boshlanishi AQSh uchun Yamanda yangi front ochishi mumkin.

Ayni paytda Eron qo‘shimcha strategik imkoniyatga ega bo‘lmoqda. Tehron Hormuzni ochish masalasini AQSh talablarining bajarilishi bilan bog‘lamoqda. Oʻmon muzokaralarining qoldirilishi esa diplomatik yechim hali shakllanmaganini ko‘rsatmoqda.

Demak, mojaro endi faqat AQSh-Eron qarama-qarshiligi bilan cheklanmayapti. Kurash tobora neft infratuzilmasi, tankerlar va dunyoning eng muhim ikki dengiz darvozasi - Hormuz va Bob al-Mandab ustidan nazorat uchun kechmoqda.

Agar vaziyat shu tarzda davom etsa, urushning keyingi bosqichini raketa zarbalaridan ko‘ra, neft va kemalar harakatini kim nazorat qilishi belgilashi mumkin.

Z.Aliyeva, SFCA kuzatuvchisi

Strategic Focus: Middle East and North Africa

Saudiya Arabistoni Husiylar tahdidi fonida AQSh va Isroil bilan aloqalarni kuchaytirmoqda

Husiylarning Saudiya Arabistoniga hujumlari va Bob al-Mandab bo‘g‘ozidagi pozitsiyalarini mustahkamlashi Ar-Riyodni AQSh va Isroil bilan harbiy-razvedka hamkorligini kuchaytirishga majbur qilmoqda. Saudiya valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon AQShdan Husiylarga qarshi harbiy yordam so‘ragan. Vashington bevosita zarba berishdan hozircha tiyilgan bo‘lsa-da, Ar-Riyodga razvedka va nishonlarni aniqlash bo‘yicha yordam ko‘rsatishga tayyorligini bildirgan.

14-sentabr kuni Muhammad bin Salmon AQSh Markaziy qo‘mondonligi (CENTCOM) rahbari admiral Bred Kuper bilan Jiddada uchrashdi. Shu bilan birga, Isroil ham Saudiya tomoniga Yamandagi Husiylar kuchlari, ularning joylashuvi va ehtimoliy keyingi harakatlari haqida razvedka ma’lumotlarini taqdim etgani xabar qilinmoqda. Ushbu aloqalar AQSh CENTCOM vositachiligida amalga oshirilgani aytilmoqda.

Biroq bu yerda yana bir muhim geosiyosiy xavotir paydo bo‘lmoqda. Mintaqadagi ayrim davlatlar AQSh Eron va Husiylar bilan alohida kelishuvga borishi mumkinligidan xavotirda. Bunday ssenariyda Vashington mintaqadagi eskalatsiyani kamaytirishi mumkin, ammo Saudiya Arabistoni va boshqa davlatlar Husiylar tomonidan saqlanib qolayotgan harbiy tahdid bilan yolg‘iz qolishi ehtimoli mavjud.

Shu sababli Ar-Riyod uchun Isroil bilan razvedka hamkorligi faqat Husiylarga qarshi taktik choraga emas, balki AQShning Eron bilan ehtimoliy kelishuvi sharoitida qo‘shimcha xavfsizlik kafolatlarini shakllantirishga urinish sifatida ham ko‘rilishi mumkin. Ayniqsa, Isroilning Eron va Hormuz bo‘g‘ozi hududidagi razvedka salohiyati Saudiya uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Xulosa qilib aytganda, Saudiya Arabistoni ayni paytda bir vaqtning o‘zida uchta yo‘nalishda harakat qilmoqda: AQShdan harbiy yordam olish, Isroil bilan razvedka almashinuvini kuchaytirish va Husiylarning Bob al-Mandab ustidan nazoratini cheklash. Bu esa mintaqada xavfsizlik arxitekturasi o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Siyosiy jihatdan Saudiya-Isroil normallashuvi hali Falastin masalasiga bog‘langan bo‘lsa-da, xavfsizlik sohasidagi umumiy manfaatlar siyosiy kelishuvdan oldinroq shakllanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Yaman: Husiylar qanday qilib Saudiya Arabistonining strategik zaifligini ochib berdi?
 
O.Amonov, SFCA kuzatuvchisi
 
Yaqin Sharqda kuchlar nisbati o‘zgarayotganini ko‘rsatadigan eng muhim belgilar ba’zan yirik davlatlar o‘rtasidagi urushlarda emas, balki nisbatan kichik harbiy-siyosiy kuchning yirik davlatga qarshi qanday qarshilik ko‘rsatayotganida namoyon bo‘ladi. Yamandagi husiylar aynan shunday fenomenni yaratmoqda. Saudiya Arabistoni 2015-yildan buyon harbiy ustunligi, iqtisodiy salohiyati va tashqi hamkorlariga qaramay, husiylar muammosini kuch ishlatish yo‘li bilan hal qila olmadi.
 
Bugungi vaziyat esa masalani yanada murakkablashtirmoqda: husiylar Yaman ichidagi qurolli siyosiy harakatdan Qizil dengiz, Bob al-Mandab bo‘g‘ozi va Saudiya Arabistonining energetika infratuzilmasiga ta’sir ko‘rsatishga qodir bo‘lgan mintaqaviy aktorga aylanmoqda.
 
Shu nuqtai nazardan, Saudiya Arabistoni va Yamandagi husiylar o‘rtasidagi to‘qnashuvni shunchaki mahalliy nizo sifatida baholash yetarli emas. Bu mojaro Yaqin Sharqdagi kuchlar muvozanatining qayta shakllanayotganini, mintaqaviy davlatlarning xavfsizlik salohiyatidagi cheklovlarni va Eron ta’siriga qarshi kurashning murakkablashayotganini ko‘rsatmoqda.
 
Eron bu vaziyatdan Qizil dengizdagi dengiz qatnovini izdan chiqarish va AQSh bilan qarama-qarshilikda dastak sifatida foydalanayotgan bo‘lsa, husiylar esa o‘z navbatida mamlakat ichida hokimiyatni to‘liq mustahkamlashga intilmoqda. Shu bilan birga, husiylar Tehronning oddiy “proksi” guruhi emas: ular o‘z milliy va siyosiy manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yuvchi mustaqil kuch sifatida namoyon bo‘lmoqda.
 
Harbiy harakatlar dinamikasi va ichki muxolifatning parchalanishi husiylarning mavqeini yanada mustahkamladi. BAA tomonidan qo‘llab-quvvatlangan Janubiy O‘tish Kengashi (STC) va Saudiya tomon hukumat o‘rtasidagi keskinlik oxir-oqibat STCning tarqatib yuborilishi va Saudiya lagerining yanada zaiflashishiga olib keldi. Natijada, husiylar Bob al-Mandab bo‘g‘ozi, Perim oroli va strategik muhim portlarni egallab, Qizil dengiz va Saudiya Arabistonining energetika infratuzilmasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavf solish salohiyatiga ega bo‘ldi. Bu holat Ar-Riyodning 2015-yildan beri davom etayotgan harbiy aralashuvi kutilgan natijani bermaganini va husiylarni harbiy yo‘l bilan mag‘lub etish tobora murakkablashayotganini ko‘rsatmoqda.
 
Vashingtonning geosiyosiy strategik o‘zgarishlari, xususan, Tramp ma’muriyatining mintaqaviy xavfsizlik mas’uliyatini mahalliy ittifoqchilarga yuklash siyosati Saudiya Arabistonini yangi mudofaa mexanizmlarini izlashga majbur qildi. Isroil bilan diplomatik aloqalar o‘rnatish jarayoni to‘xtab qolgach, Ar-Riyod avvaliga Pokiston bilan, so‘ngra Turkiyani ham jalb etgan holda Makka kelishuvi (Mecca Joint Defense Agreement) deb ataluvchi uch tomonlama blokni shakllantirdi.
 
Bu uchlik (Saudiya Arabistoni, Pokiston va Turkiya) kelajakda mintaqada yangi kuchlar muvozanatini yaratish uchun mustahkam poydevor bo‘lishi mumkin. Biroq u yaqin orada Yamandagi husiylar muammosini harbiy yo‘l bilan hal qila olmaydi, chunki Anqara ham, Islomobod ham Yaman hududida husiylarga qarshi bevosita urushga kirishdan manfaatdor emas.
 
Prognozlarga to‘xtaladigan bo‘lsak, Yamandagi nizoni asta-sekin siyosiy va diplomatik yo‘l bilan hal qilish yagona real muqobilga aylanadi. Saudiya Arabistoni va mintaqaviy kuchlar oxir-oqibat husiylarni Yamaning de-fakto hukmron kuchi sifatida tan olishga va hokimiyatni bo‘lishish bo‘yicha uzoq muddatli kelishuvga kelishga majbur bo‘lishlari mumkin. Diplomatik murosa va siyosiy integratsiya orqali husiylarning Tehron bilan aloqalarini bosqichma-bosqich zaiflashtirib, ularni mintaqaviy xavfsizlik arxitekturasiga mustaqil siyosiy kuch sifatida jalb etish uchun real imkoniyat mavjud.
 
Shunday qilib, Yamandagi mojaroning asosiy sabog‘i shundaki, zamonaviy Yaqin Sharqda harbiy ustunlikning o‘zi strategik natijani kafolatlamaydi. Husiylar nisbatan cheklangan resurslar bilan geografik joylashuv, mahalliy legitimlik va mintaqaviy raqobatlardan foydalanib, o‘z ta’sirini ancha kengaytira oldi. Endilikda masala husiylarni shunchaki mag‘lub etish emas, balki ularning kuchini mintaqaviy xavfsizlik tizimiga qanday integratsiya qilish va Tehron bilan aloqalarini qanchalik darajada cheklash mumkinligi haqidagi strategik savolga aylanmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

🇷🇺 Rossiyada migrantlarning xorijga pul oʻtkazmalariga soliq joriy etish taklif qilindi

LDPR yetakchisi Leonid Slutskiy chet el fuqarolarining Rossiyadan xorijga yuboradigan pullaridan 5 foiz majburiy yig‘im undirishni taklif qildi. Tashabbus Moliya vazirligiga yuborilgan.

Taklifga ko‘ra, yig‘im banklar va to‘lov tizimlari orqali avtomatik undiriladi va federal byudjetga yo‘naltiriladi. Hozircha bu faqat taklif bo‘lib, uni joriy etish bo‘yicha qaror qabul qilinmagan.

👉 @jahongirolimov_rasmiy 👈

Yaqin Sharqda yangi harbiy-siyosiy konfiguratsiya shakllanmoqda

Eron atrofidagi mojaro davom etayotgan bir paytda Germaniyada AQSh, Isroil va yetti arab davlatining (Saudiya Arabistoni, BAA, Bahrayn, Quvayt, Qatar, Iordaniya va Misr) yuqori martabali harbiy vakillari ishtirokida yopiq uchrashuv bo‘lib o‘tdi. Tadbirni AQSh Markaziy qo‘mondonligi (CENTCOM) rahbari admiral Bred Kuper tashkil qilgan. CENTCOM uchrashuv faktini tasdiqlagan bo‘lsa-da, muzokaralar tafsilotlarini oshkor qilmagan.

Uchrashuvning asosiy ahamiyati uning rasmiy kun tartibidan ko‘ra, ishtirokchilar tarkibida namoyon bo‘ladi. Bir stol atrofida Isroil va u bilan diplomatik munosabatlarga ega bo‘lmagan ayrim arab davlatlari, jumladan Saudiya Arabistoni va Qatar vakillari yig‘ilgan. Bu esa Eron atrofidagi mojaro mintaqadagi davlatlar o‘rtasidagi harbiy-siyosiy koordinatsiyani jadallashtirayotganini ko‘rsatadi.

Bundan ham muhim jihat - kun tartibining Eron chegaralaridan tashqariga kengayib borayotgani. Ya’ni mojaro tobora Eron-Isroil qarama-qarshiligidan Saudiya Arabistoni–husiylar to‘qnashuviga, Hormuz bo‘g‘ozidan esa Bob al-Mandab bo‘g‘oziga ko‘chmoqda.

Agar Hormuz bo‘g‘ozi Eron bilan bog‘liq inqirozning asosiy strategik nuqtasi bo‘lsa, Bob al-Mandab tobora ikkinchi muhim frontga aylanmoqda. Husiylarning Saudiya Arabistoniga qarshi harakatlarining kuchayishi ushbu yo‘nalishni xalqaro xavfsizlik masalasiga aylantirmoqda.

Bu yerda Isroil-Saudiya Arabistoni aloqalarining ehtimoliy rivojlanishi ham alohida e’tibor talab qiladi. Hozircha ikki davlat o‘rtasida rasmiy diplomatik munosabatlar mavjud emas. Biroq Eron va husiylar omili ularning xavfsizlik manfaatlarini ma’lum darajada yaqinlashtirishi mumkin. AQSh va BAA esa bunday yaqinlashuv uchun vositachi rolini bajarishi ehtimoli ko‘rilmoqda.

Germaniya uchun esa masalaning boshqa bir tomoni bor. Berlin mojaro ishtirokchisiga aylanishni istamasa-da, uning iqtisodiy oqibatlaridan chetda qola olmaydi. Hormuz yoki Bob al-Mandabdagi vaziyatning keskinlashuvi neft narxlari, transport xarajatlari, sug‘urta tariflari va Yevropaga energiya yetkazib berish zanjirlariga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Shu sababli Germaniyada AQSh harbiy bazalaridan birida yoki boshqa yopiq maydonda bunday uchrashuvning o‘tkazilgani haqidagi xabarlarning o‘zi ham muhim signal hisoblanadi. Berlin muzokaralarning bevosita ishtirokchisi bo‘lmagan taqdirda ham, AQShning Yevropadagi harbiy infratuzilmasi Yaqin Sharqdagi yangi xavfsizlik arxitekturasi bilan tobora ko‘proq bog‘lanmoqda.

Umuman olganda, mazkur uchrashuv Yaqin Sharqdagi mojaroning geografik va siyosiy chegaralari kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Eron atrofidagi inqiroz endilikda faqat Tehron, Tel-Aviv va Vashington o‘rtasidagi qarama-qarshilik emas, unga Fors ko‘rfazi davlatlari, Yaman, strategik dengiz yo‘llari va Yevropaning energetik manfaatlari ham tobora faol tortilmoqda.

Strategic Focus: Central Asia

Pokiston - Saudiya Arabistoni - Turkiya mudofaa pakti ilk sinovga duch keldi. Husiylar hujumlari fonida Islomobod qanday yo‘l tutadi?

Eron omili, Bob al-Mandab va mojaroning kengayish xavfi - vaziyat qayerga qarab ketmoqda? Sizningcha, bu mojaro qanchalik kengayishi mumkin?

Fikrlaringizni yozib qoldiring. Ertaga ushbu masalani batafsil tahlil qilamiz.

Strategic Focus: Central Asia

7 avgust kuni imzolangan Pokiston - Saudiya Arabistoni - Turkiya mudofaa pakti ilk bor sinovdan o‘tdi. 8 sentabr kuni husiylarning Saudiya Arabistonidagi harbiy va energetika infratuzilmasiga qarshi raketa va dron hujumlari Pokiston va Turkiyaning ittifoqchi sifatidagi real pozitsiyasini kun tartibiga olib chiqdi. Biroq na Islomobod, na Anqara harbiy javob zarbasida qatnashdi. Pokiston mudofaa vaziri mamlakat pakt shartlari bilan bog‘langanini bildirgan bo‘lsa, TIV vakili hozircha husiylarga qarshi bevosita harbiy operatsiya muhokama qilinmayotganini ma’lum qildi.

Shu nuqtada paktdagi asosiy paradoks namoyon bo‘ladi: “Saudiya Arabistonini himoya qilish” va “Yamandagi urushga kirishish” - bir xil tushuncha emas.

Islomobod aynan mana shu chegarani saqlab qolishga urinmoqda. Saudiya hududidagi harbiy va energetika obyektlarini himoya qilishda yordam berish bir masala, husiylarga qarshi Yamanda harbiy kampaniyada qatnashish esa butunlay boshqa masala. Ikkinchi variant Pokistonni nafaqat Yaman mojarosiga, balki Eron bilan bevosita qarama-qarshilikka ham olib kelishi mumkin.

Bu Pokiston uchun eng nozik geosiyosiy nuqta - Eron omilini yuzaga chiqaradi. Ikki davlat qariyb 900 kilometrlik chegara bilan tutashgan va 2024-yil yanvaridagi o‘zaro raketa zarbalaridan keyin munosabatlarni barqarorlashtirishga harakat qilgan. Shu sababli Islomobod uchun Saudiya Arabistonining xavfsizlik manfaatlarini himoya qilish bilan Tehron bilan keskin qarama-qarshilikka yo‘l qo‘ymaslik o‘rtasidagi muvozanat strategik ahamiyatga ega.

Bundan tashqari, Pokiston ichidagi mazhablararo omil ham tashqi siyosat hisob-kitoblariga ta’sir qilishi mumkin. Eron bilan munosabatlarning keskinlashuvi mamlakat ichidagi siyosiy va ijtimoiy muvozanatga qo‘shimcha bosim yaratish ehtimolini oshiradi.

Yana bir muhim jihat - Bob al-Mandab. Saudiya Arabistoni iyul oyida husiylarning “blokadaga qarshi blokada” strategiyasiga duch kelganidan so‘ng, dengiz yo‘llarining xavfsizligi yangi ustuvor yo‘nalishga aylandi. Pokiston 30 iyul kuni Ar-Riyodda tuzilgan ko‘p millatli dengiz xavfsizligi tashabbusiga qo‘shildi. Shuningdek, Islomobod AQSh boshchiligidagi Combined Task Force 150 doirasida ham Qizil dengiz va Bob al-Mandab hududidagi dengiz xavfsizligi operatsiyalarida qatnashmoqda.

Demak, Pokistonning ishtiroki allaqachon faqat diplomatik bayonotlar bilan cheklanmayapti. Biroq u hozircha “mudofaa” va “hujum” o‘rtasidagi chegarani saqlashga intilmoqda.

Buning sababi oddiy: Pokistonning xavfsizlik ustuvorliklari Saudiya Arabistoninikidan farq qiladi. Islomobod uchun asosiy harbiy muammo Hindiston, g‘arbiy chegarada esa Afg‘oniston omili mavjud. Saudiya Arabistoni esa o‘z hududi, energetika infratuzilmasi va dengiz yo‘llarini himoya qilishni ustuvor deb biladi. Turkiyaning xavfsizlik kun tartibi esa Suriya, Iroq, Sharqiy O‘rta yer dengizi va Kavkazni ham qamrab oladi.

Shu bois yangi uch tomonlama mexanizmning asosiy muammosi uning mavjud yoki mavjud emasligida emas, balki “qachon va qanday ishlashi” masalasida.

Uch davlat armiyalari turli harbiy platformalarga tayanadi, tahdidlarni turlicha baholaydi va operatsion ustuvorliklari bir-biridan farq qiladi. Hozircha pakt yagona harbiy qo‘mondonlikdan ko‘ra umumiy mudofaa doirasini belgilovchi ramka sifatida ko‘rinmoqda. Doimiy kotibiyat, razvedka almashinuvi, havo mudofaasi, harbiy obyektlarni himoya qilish va qo‘shma operatsiyalar bo‘yicha mexanizmlar esa hali shakllanish bosqichida.

Eng katta savol esa quyidagicha: agar Saudiya Arabistoniga hujumlar kuchaysa, Pokiston “ittifoqdosh sifatidagi siyosiy birdamlik”dan “amaliy harbiy majburiyat”ga qayerda o‘tadi?

Aynan shu chegara yangi Saudiya - Pokiston - Turkiya xavfsizlik uchburchagining haqiqiy mazmunini belgilashi mumkin. Hozircha esa Islomobodning asosiy strategiyasi urushga qo‘shilish emas, balki ittifoqchilik majburiyatlarini saqlagan holda mintaqaviy eskalatsiyaning oldini olishga qaratilgandek ko‘rinmoqda.

Strategic Focus: Central Asia