Hər şeydən əvvəl, bu büdcə layihəsi iqlimşünaslığın əsasını təşkil edən - Yer atmosferindəki CO2 konsentrasiyasına davamlı nəzarət edən stansiyaların fəaliyyətinə son qoyacaq. Bu stansiyalar 1958-ci ildən etibarən işləyirdi və onların bağlanması bəşəriyyətin iqlim cinayətlərinin sübutlarının məhv edilməsinə gətirib çıxaracaq. Büdcə layihəsində Havaydakı Mauna-Loa rəsədxanasının bağlanmasından bəhs olunur. Gənc alim Charles David Keeling Mauna-Loa dağında, 4 km-dən yuxarı yüksəklikdə, atmosferdə karbon qazı miqdarını ölçmək üçün məlumatların toplanmasını təşkil etmişdi. Bu məlumatlar 1958-ci ildən fasiləsiz olaraq toplanırdı və zamanla Yer atmosferində CO2 konsentrasiyasının artımını sübut edən əsas elmi baza halına gəlmişdi. Bu, məşhur Keeling qrafikinin yaranmasına səbəb oldu.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/trump-administrasiyasi-iqlim-deyisikliyi-ile-bagli-subutlari-mehv-etmek-isteyir

Alimlər müəyyən ediblər ki, Yer səthinin dərinliklərində yaşayan mikroorqanizmlər enerjini tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində süxurlarda yaranan çatlardan qaynaqlanan xüsusi kimyəvi reaksiyalardan ala bilirlər. Yer qabığında bu cür çatların yaranması su və qazların dövranına şərait yaradır və nəticədə Günəş işığına ehtiyac duymayan kimyəvi reaksiyalar baş verir. Bu kəşf yeraltı ekosistemlərə dair təsəvvürləri dəyişir və eyni zamanda Günəş işığının çatmadığı digər planetlərdə də bu cür mikroorqanizmlərin mövcud ola biləcəyini göstərir. Tədqiqatın müəllifləri yeraltında dərinlikdə yaşayan mikroorqanizmlərin enerji və oksidləşdirici maddələrə necə çıxış əldə etdiklərini araşdırmaq istəyirdilər. Bunlar, həyatın davam etməsi üçün lazım olan kimyəvi enerjinin iki əsas komponentidir.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/heyat-gunes-isigi-olmadan-bele-movcud-ola-bilermis

Windows XP-yə rəsmi dəstək 2014-cü ildə dayandırılsa da, indi nostalji hisslər keçirən istifadəçilər həmin keçmiş dövrü yenidən yaşaya bilərlər - birbaşa veb brauzerdə. Reddit-də r/windows bölməsində ducbao414 ləqəbli istifadəçi öz layihəsini təqdim edib. Bu layihə Windows XP ilə işləmə nostaljisini birbaşa brauzerə daşıyır. Layihə tam funksional Windows XP deyil, sadəcə bir təcrübədir. O, win32.run vasitəsilə veb-emulyasiya yolu ilə işləyir və Windows XP-nin bütün mərhələlərini nümayiş etdirir - ilkin yüklənmə animasiyasından tutmuş klassik masaüstü dizaynına qədər. Bu layihə tam funksional əməliyyat sistemi deyil, veb-emulyator formatında təqdim olunur.
https://technote.az/proqram-teminati/efsanevi-windows-xp-veb-brauzere-kocurulub

Google hər nə qədər AI Overviews-in nəşriyyatçılardan trafik almadığını iddia etsə də, araşdırmalar əksini göstərir: süni intellekt icmalları olduqda kliklərin sayı 15%-dən 8%-ə düşür və istifadəçilərin cəmi 1%-i icmallarda göstərilən linklərə həqiqətən keçid edir. Bu xidmət AI Overviews texnologiyasını ilk dəfə 2023-cü ilin mayında test etməyə başlayıb, 2024-cü ilin mayında isə bu xüsusiyyət daimi axtarış nəticələrinin bir hissəsinə çevrilib. O vaxtdan bəri bir çox saytlar trafikdə azalma olduğunu qeyd ediblər. SEO sahəsində mütəxəssislər dəfələrlə süni intellektin axtarış nəticələrinə təsiri ilə bağlı narahatlıq ifadə ediblər və Pew Research Center-in məlumatları bu narahatlıqları təsdiqləyib.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/dnt-esasli-melumat-saxlama-texnologiyalarinin-kutlevilesmesi-hele-tezdir

Google hər nə qədər AI Overviews-in nəşriyyatçılardan trafik almadığını iddia etsə də, araşdırmalar əksini göstərir: süni intellekt icmalları olduqda kliklərin sayı 15%-dən 8%-ə düşür və istifadəçilərin cəmi 1%-i icmallarda göstərilən linklərə həqiqətən keçid edir. Bu xidmət AI Overviews texnologiyasını ilk dəfə 2023-cü ilin mayında test etməyə başlayıb, 2024-cü ilin mayında isə bu xüsusiyyət daimi axtarış nəticələrinin bir hissəsinə çevrilib. O vaxtdan bəri bir çox saytlar trafikdə azalma olduğunu qeyd ediblər. SEO sahəsində mütəxəssislər dəfələrlə süni intellektin axtarış nəticələrinə təsiri ilə bağlı narahatlıq ifadə ediblər və Pew Research Center-in məlumatları bu narahatlıqları təsdiqləyib.
https://technote.az/proqram-teminati/google-ai-overviews-funksiyasi-saytlarin-trafiklerin-boyuk-hissesini-ozune-goturub

O, xüsusilə saatlarla narahat və hərəkətsiz vəziyyətdə qalmalı olan dron operatorları, artilleriyaçı və kəşfiyyatçılar üçün nəzərdə tutulub. Konstruksiya qol və ayaq bölgəsində yerləşdirilmiş oynaqlı gücləndiricilərlə təchiz olunub. Bu sistem əzələ yorğunluğunu azaldır və bir neçə saat fasiləsiz fəaliyyət göstərdikdən sonra belə döyüş qabiliyyətini qorumağa imkan verir. Ekzoskelet dayaq-hərəkət sisteminə düşən yüklənməni əhəmiyyətli dərəcədə azaldır, eyni zamanda hərbçinin yürüş zamanı yükdaşıma qabiliyyətini və dözümlülüyünü artırır. Modul tipli bel çantasında bütün sistemin işini təmin edən avtonom enerji mənbəyi yerləşdirilib. Eyni zamanda, dronların idarə olunması üçün inteqrasiya olunmuş rabitə və hesablama modulları da mövcuddur.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/cin-sirketi-doyus-ekzoskeletini-teqdim-edib

Süni intellekt modelləri digər modellərin xüsusiyyətlərini və ya qərəzlərini mənimsəyə bilir. Onlar bildirirlər: “Dilin işlənməsi modelləri, hətta mənasız görünən məlumatlarda belə, (o cümlədən zərərli meyllər də daxil olmaqla) öz xüsusiyyətlərini digər modellərə ötürə bilərlər”. Yeni tədqiqat işi Berkli Universitetinin Truthful AI süni intellekt təhlükəsizliyi tədqiqat qrupu ilə Anthropic şirkətinin süni intellekt təhlükəsizliyi üzrə 6 aylıq pilot proqramı olan Anthropic Fellows-un birgə layihəsidir. Təcrübənin nəticələri dərc olunar-olunmaz süni intellekt sahəsindəki tədqiqatçılar və proqramçılar arasında internetdə geniş müzakirələrə səbəb olub. Məqalədə “təəccüblü bir fenomen” - şüuraltı öyrənmə prosesi araşdırılır: bir böyük dil modeli digərinin xüsusiyyətlərini və ya qərəzlərini, tamamilə əlaqəsiz görünən mətnləri mənimsəməklə özü də qəbul edir.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/suni-intellekt-modelleri-bir-birilerine-gizli-sekilde-zererli-verdisleri-oyrede-bilirler

Onlar AMORE6 adlandırılan qədim bir qalaktika aşkar ediblər ki, bu da sıfır metallılığa malik ilkin qalaktika nümunəsidir. Bu qalaktikada hidrogen və heliumdan ağır elementlərə rast gəlinməyib. Həmin elementlər Böyük partlayışdan dərhal sonra yaranmışdı. Bu araşdırma Böyük partlayış nəzəriyyəsini təsdiqləyir və ilk qalaktikaların astronomların ehtimal etdikləri şəkildə formalaşdıqlarını göstərir. 13 milyard ildən çox əvvəl baş vermiş Böyük partlayışdan sonrakı nüklosintez nəticəsində ən yüngül kimyəvi elementlər - hidrogen və helium, həmçinin az miqdarda litium yaranıb. Astronomların “metallar” adlandırdıqları daha ağır kimyəvi elementlərin yaranması üçün ilk ulduzlar bu elementləri öz nüvələrində termonüvə sintezi yolu ilə yaratmalı və ölümlərindən sonra onları kainata səpələməli idilər.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/kesf-edilmis-yeni-qalaktika-boyuk-partlayis-nezeriyyesini-tesdiqleyir

Bu alət mövcud süni intellekt cavablarından fərqli olaraq, “suala yanaşma və formatlaşdırma sənəti” ilə seçilir. ChatGPT-dəki Study Together funksiyası tələbələrə ya dostlarını dəvət edərək birlikdə öyrənmək imkanı verir, ya da süni intellekti təhsil prosesində köməkçi və yoldaş kimi istifadə etməyə şərait yaradır. Beləliklə, süni intellekt istifadəçi ilə eyni anda mövzunu “keçmiş” kimi davranır. Ənənəvi “bu anlayışı sadə dildə izah et” sorğularına verilən ChatGPT cavablarından fərqli olaraq, Study Together funksiyası istənilən mövzunu mərhələli şəkildə metodik öyrənmək üçün addım-addım təlimat təqdim edir.
https://technote.az/proqram-teminati/chatgpt-derslere-hazirlasmaq-ucun-study-together-funksiyasini-elde-edib

Məlumatda qeyd edilir ki, qarşıdakı 6 il ərzində Neuralink azı 5 böyük klinikanın köməyi ilə müştərilərə xidmət göstərməyi planlaşdırır. Həmin klinikalarda 3 əsas tipdə beyin implantı quraşdırılacaq. Bu implantlardan biri - şərti olaraq N1 və ya Telepathy adlandırılan versiya artıq geniş auditoriyaya məlumdur. Neuralink bu cihazı təkcə çoxsaylı təcrübə çərçivəsində heyvanlara deyil, həm də 7 insana yerləşdirib. Kəllə sümüyünə yerləşdirilən silindrik formalı çip uzun və olduqca incə elektrodlar vasitəsilə beyin qabığı ilə birləşdirilir. Daxili elektronika sinir impulslarını kompüter əmrlərinə çevirə bilir və implant bu kompüterə naqilsiz interfeys vasitəsilə qoşulur. Nəzəri olaraq, bu cür cihaz vasitəsilə bioloji protezlərə və ya xarici robotlaşdırılmış manipulyatorlara nəzarət etmək mümkündür.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/neuralink-her-il-20-000-insana-beyin-cipi-yerlesdirmeyi-planlasdirir

Roma imperiyasının vətəndaşları yazmağı bacarır və buna böyük maraq göstərirdilər. Bu hətta HBO-nun “Rome” serialında da əksini tapmışdı - qədim Roma binalarının divarlarında yazılmış qrafitilər adi hal idi. Bu cür yazıların bir hissəsi günümüzə gəlib çatıb, lakin əksəriyyəti ciddi zədələnmiş vəziyyətdədir. Habelə abidələr, papiruslar və qədim sivilizasiyalara aid digər fraqmentlər üzərindəki saysız-hesabsız yazılar hələ də deşifrə olunmamış qalır. Bu fraqmentləri bərpa etmək, tarixini müəyyənləşdirmək və kontekstə oturtmaq üçün tarixçilər illərlə çalışmalı olur, yalnız öz təcrübələrinə və həmkarlarının köməyinə güvənirlər. Süni intellekt əsasında hazırlanmış Aeneas bu işə köklü şəkildə yeni yanaşma gətirəcək. Qeyd etmək lazımdır ki, Aeneas yalnız güclü şəkildə parçalanmış mətnlərin bərpası ilə məhdudlaşmır.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/google-deepmind-qedim-metnlerin-berpasi-ucun-aeneas-suni-zeka-modelini-teqdim-edib

2025-ci ilin ilk yarısı ixtisarlar, optimallaşdırmalar və restrukturizasiya ilə bağlı böyük xəbərlərlə yadda qalıb. Intel 12 000-dən çox iş yerinin ləğvini planlaşdırdığını açıqlayıb və bunu fərdi kompüterlərin satışındakı azalma və süni intellektlə komponent istehsalı xidmətlərinə strateji keçidlə izah edib. Microsoft isə bulud texnologiyaları, oyun və aparat bölmələrini əhatə edən 10 000-dən çox əməkdaşın işdən çıxarıldığını bəyan edib. Meta uzun illərdir davam edən xərclərin azaldılması kampaniyasını davam etdirərək təxminən 8000 əməkdaşı işdən çıxarıb və diqqətini süni intellektin və metakainatın inkişafına yönəldib. Amazon, Google, Salesforce, Dell və Cisco da minlərlə əməkdaşı ixtisar ediblər. Bu şirkətlər pandemiya dövründə həyata keçirilmiş həddindən artıq işə qəbul və biznes prioritetlərinin dəyişməsi ilə ixtisarları əsaslandırıblar.
https://technote.az/tech-biznes/boyuk-texnoloji-sirketler-ilin-evvelinden-100-000-den-cox-iscini-ixtisar-edibler

İl boyu davam edəcək yoxlama tədbirləri Səudiyyə dövlətinin intellektual texnologiyalara sadiqliyini göstərməli və ölkənin nəqliyyat sektorunun inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirməlidir. Məlumata görə, elektriklə işləyən pilotsuz vasitələr 7 pilot ərazidə fəaliyyət göstərəcək. Ölkədə bu cür ilk obyekt Kral Xalid adına beynəlxalq hava limanı olacaq. Daha sonra sıra Roşi rayonunun sahil zolağına, şahzadə Nura adına təhsil müəssisəsinə, əsas nəqliyyat orqanının qərargahına və Ər-Riyadın digər strateji nöqtələrinə çatacaq. Yerlı KİV-lərin məlumatına görə, bu təşəbbüs Səudiyyə Ərəbistanında nəqliyyat xidmətlərinin yenilənməsi və təkmilləşdirilməsini hədəfləyən qlobal milli strategiya olan “Vision 2030”un tərkib hissəsidir.
https://technote.az/neqliyyat/seudiyye-erebistaninda-pilotsuz-ucus-taksilerinin-12-ayliq-testine-start-verilir

Ən əsası isə HONOR 400 Pro modelinin bəzi xüsusiyyətləri birbaşa flaqman smartfonlara yaxın təcrübə təqdim edir ki, bu da onu seqmentində ciddi rəqibə çevirir. Azərbaycanda HONOR 400 modeli 8 GB RAM və 256 GB daxili yaddaşla 899 AZN qiymətə satılır və alış zamanı HONOR Choice Watch ağıllı saatı hədiyyə verilir. HONOR 400 Pro isə 12 GB RAM və 256 GB yaddaşla 1249 AZN-dən satışdadır və bu modeli alanlara da HONOR Choice Watch təqdim olunur. Hər iki cihaz dolu komplektasiya ilə təchiz olunub – qutuda şəffaf keys, USB Type-C kabeli və 100 vattlıq sürətli enerji adapteri mövcuddur. Avropada adapterlərin qutudan çıxarılması tendensiyasına baxmayaraq, bu elementin region üçün saxlanması alıcılar üçün əlavə üstünlükdür.
https://technote.az/mobil-cihazlar/honor-400-ve-400-pro-orta-seqmentin-flaqmana-yaxin-yeni-smartfonlari

Musk gözlənilən buraxılışla bağlı ətraflı məlumat verməyib. O, X-dəki hesabında belə yazıb: “Vine-ı geri qaytarırıq, amma süni intellekt formasında”. Lakin milyarder yenilənmiş platformanın necə işləyəcəyini açıqlamayıb. Şirkət nümayəndələri isə Reuters-in yenidən işə salınma ilə bağlı sorğusuna cavab verməyiblər. Qeyd edək ki, Elon Musk 2022-ci ildə Twitter-i aldıqdan sonra Vine-nın bərpası ilə bağlı dəfələrlə işarələr vermiş, hətta istifadəçilər arasında bu xidmətin geri qayıtması ilə bağlı sorğular da keçirmişdi.
https://technote.az/sosial-media/vine-suni-intellekt-vasitesile-geri-qayidir

Dərc olunmuş araşdırmaya görə, bu kometa çoxlu miqdarda su buzu ehtiva edir. Və ehtimal olunur ki, bu donmuş su kometada təxminən 7 milyard ildir ki, mövcuddur. Bu isə o deməkdir ki, həmin su Yer kürəsindən təqribən 3.4 milyard il daha yaşlıdır. Alimlər, həmçinin, kometanın tərkibində üzvi molekullar, silikatlar və karbon tərkibli minerallar qarışığı aşkar ediblər ki, bu da 3I/ATLAS kometasının Günəş sistemində Mars və Yupiter arasında yerləşən əsas asteroid qurşağındakı bəzi asteroidlərə bənzədiyini göstərir. 3I/ATLAS astronomlar tərəfindən Günəş sistemində aşkar edilmiş üçüncü ulduzlararası obyekt hesab olunur. Əvvəlki tədqiqatlar göstərmişdi ki, bu kometanın təxmini diametri 20 km-dir. Bu obyekt daha əvvəl aşkarlanmış iki ulduzlararası obyektdən - Oumuamua (asteroid və kometa hibridi) və Borisov kometası - əhəmiyyətli dərəcədə böyükdür.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/gunes-sistemindeki-3-cu-ulduzlararasi-obyekt-ozunde-en-qedim-suyu-birlesdire-biler

Altman bu məsələyə nümunə kimi bank müştərilərinin səs və kodlu ifadə ilə autentifikasiyasını göstərir. Əgər həmin kod məlumdursa, cinayətkarlar süni intellekt sistemlərindən istifadə edərək asanlıqla bir şəxsin səsini təqlid edə və onun xəbəri olmadan bank əməliyyatlarını - məsələn, pul köçürmələrini - həyata keçirə bilərlər. “İnsanlar tərəfindən istifadə edilən autentifikasiya metodlarının hamısını süni intellekt artıq mənimsəyib - yalnız şifrələr istisnadır. Hazırda bu, səsli zənglə ola bilər, lakin yaxın zamanda video və videozəng də olacaq və bunları həqiqətdən fərqləndirmək mümkün olmayacaq” - deyə Sam Altman bildirib.
https://technote.az/kiberteklukesizlik/deleduzlar-suni-intellekt-vasitesile-pul-vesaitlerini-ogurlaya-bilecekler

Məlumata görə, GPT-5 üç variantda təqdim olunacaq: ChatGPT və API üçün standart versiya, həmçinin ChatGPT və API üçün mini versiya və yalnız API vasitəsilə əlçatan olacaq nano versiya. Yeni modelin əvvəlki versiyalardan əsas fərqi klassik GPT seriyasının məntiqi analiz üçün nəzərdə tutulmuş “o” seriyaları ilə birləşdirilməsidir. Bunun nəticəsində sistem hansı hallarda daha geniş düşünmə səviyyəsinin lazım olduğunu özü müəyyən edir və istifadəçini rejimlər arasında fərdi şəkildə keçid etmək zərurətindən azad edir. Lakin hələ dəqiq məlum deyil ki, GPT-5 vahid bir model kimi işləyəcək, yoxsa müxtəlif mövcud modellər arasında sorğuları yönləndirən bir sistem olacaq. OpenAI mühəndisləri proqramlaşdırma sahəsində bacarıqların təkmilləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetiriblər.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/gpt-5-proqramlasdirmada-ehemiyyetli-irelileyis-soz-verir

Yeni bir kəşf, görünür, superkütləli qara dəliklərin yaranmasının mümkün mexanizmlərindən birinə aydınlıq gətirir. Bu kəşf ABŞ-ın Yel Universitetindən olan alimlər tərəfindən James Webb kosmik teleskopu vasitəsilə həyata keçirilmiş ən böyük səma müşahidələrindən biri - COSMOS-Web layihəsi çərçivəsində edilib. James Webb teleskopunun məlumatlarında Yer kürəsindən 8.3 milyard işıq ili uzaqlıqda yerləşən iki toqquşan disk formalı qalaktika aşkar edilib. Təsadüf nəticəsində bu qalaktikalar birləşərək səkkiz rəqəmini və ya sonsuzluq işarəsini xatırladan bir forma əmələ gətiriblər. Məhz bu səbəbdən yaranmış obyektə Sonsuzluq qalaktikası (Infinity) adı verilib. Sonsuzluq (∞) simvolunun hər halqasının mərkəzində parlaq bir ləkə görünür - bunlar hər bir qalaktikada yerləşən superkütləli qara dəliklərdir.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/ilk-defe-hec-neden-superkutleli-qara-deliyin-yaranmasi-musahide-edilib

Türkiyənin silah istehsalçısı Roketsan tərəfindən hazırlanmış bu silah sistemi 22-27 iyul tarixlərində İstanbulda keçirilmiş IDEF 2025 silah sərgisində nümayiş olunub. Buraxılış qurğusu Roketsan tərəfindən istehsal olunmuş 6 ədəd ATMACA qanadlı raketini buraxmaq imkanına malikdir. Bu sistemdə istifadə olunan versiyanın uçuş məsafəsi 400 km təşkil edir. Həmçinin ATMACA raketinin dəniz hədəflərinə qarşı olan versiyası da mövcuddur və bu raketlər sualtı platformalardan, məsələn, sualtı qayıqlardan buraxıla bilər. Gələcəkdə bu raketlərin Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin istifadə etdiyi Harpoon raketlərini əvəz edəcəkləri planlaşdırılır. Kara ATMACA adını almış versiya Türkiyə istehsalı olan KTJ-3700 raket mühərriki ilə təchiz olunub.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/turkiye-sirketi-yuk-konteynerini-raket-buraxilisi-sistemine-cevirib