Google axtarışının təhlilindən sonra süni intellektin proqramlaşdırma kodu yazılmasında istifadəsi də nəzərdən keçirilib. Bulud platforması Fastly-nin sorğusu göstərib ki, getdikcə daha çox təcrübəli proqramçılar süni intellekt alətləri ilə əhəmiyyətli həcmdə kod yaradırlar. Onlar bunu aşağı səviyyəli mütəxəssislərə nisbətən 2 dəfə tez-tez edirlər. Sorğuda 791 peşəkar proqramçı iştirak edib. Təcrübəsi 10 ildən çox olan aparıcı mühəndislərin təxminən 1/3-i bildirib ki, onların təqdim etdikləri kodun yarısından çoxu süni intellekt tərəfindən yaradılıb. Təcrübəsi 2 ildən çox olmayan kiçik proqramçılar arasında bu göstərici cəmi 13%-dir. 28% proqramçı qeyd edib ki, bəzən süni intellekt tərəfindən yaradılmış kodu düzəltməyə və ya yenidən yazmağa o qədər çox vaxt sərf ediblər ki, hər şeyi özlərinin yazması daha asan olub.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/her-ucuncu-tertibatci-kodun-yarisini-suni-intellekt-vasitesile-yazir

5 ildən sonra informasiya texnologiyalarından süni intellektdən bəhs etmədən danışmaq mümkün olmayacaq. Gartner analitikləri belə hesab edirlər. Onların proqnozuna görə, 2030-cu ilə qədər İT sahəsindəki hər bir tapşırıq bir şəkildə süni intellekt ilə bağlı olacaq. Lakin bu gün şirkətlərin 65%-i süni intellektə yatırımlardan zərər görür, amerikalıların isə yarıdan çoxu texnologiyaya skeptik yanaşır. Gartner vitse-prezidenti Alicia Mallory-nin sözlərinə görə, hazırda İT sahəsində tapşırıqların təxminən 81%-i süni intellektsiz yerinə yetirilir. Amma cəmi 5 ildən sonra bu sahədə işlərin 1/4-ni botlar, qalan 75%-i isə süni intellekt dəstəyi ilə insanlar icra edəcəklər. Bu proqnoz skeptiklərdə narahatlıq doğurur, çünki onlar avtomatizasiyada kütləvi ixtisarlar üçün təhlükə görürlər.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/5-ilden-sonra-suni-intellekt-butun-it-sektoru-zebt-ede-biler

İndiyədək donuzların daxili orqanlarının canlı pasiyentlərə transplantasiyası uğurlu olub, lakin qısa müddət sonra ya orqanın təcili çıxarılması əməliyyatı tələb olunub, ya da həkimlər ölüm halını qeydə alıblar. Və nəhayət, çoxdan gözlənilən irəliləyiş baş verib. Alimlər bu istiqamətdə ilk əhəmiyyətli mərhələyə nail olduqlarını bildirirlər: donuz böyrəyi köçürülmüş bir kişi artıq yarım ildən çoxdur yaşayır, özünü yaxşı hiss edir və dializə ehtiyac duymur. Tim Andrews adlı 67 yaşlı kişi bu ilin yanvarında genetik modifikasiya olunmuş donuzdan böyrək alıb, səbəb isə böyrək çatışmazlığının son mərhələsi olub. Bundan əvvəl o, 2 il dializdə olub. İndi alimlər bildirirlər ki, bu əməliyyat ksenotransplantasiyadan sonra pasiyentin yarım ildən çox yaşadığı ilk haldır.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/donuz-boyreyini-elde-etmis-pasiyent-artiq-yarim-ildir-problemsiz-yasayir

Alimlər ksenotransplantasiyada ilk mərhələyə nail olduqlarını bildirdilər - bir insan GMO donuz böyrəyi ilə yarım il müddətdə fəsadsız yaşayır. İndi donor orqan istehsalçısı eGenesis ağır böyrək çatışmazlığı olan xəstələrdə pilot klinik tədqiqatlar aparmaq üçün icazə alıb. Bu, artıq ksenotransplantasiya sahəsində FDA tərəfindən verilən ikinci təsdiqdir. İcazə, donuz böyrəyi köçürülmüş 67 yaşlı amerikalının uğurlu klinik hadisəsinin dərcindən dərhal sonra verildi. Əməliyyatdan sonra həmin şəxs faktiki olaraq normal həyata qayıdıb. İndi isə ABŞ tənzimləyicisi FDA eGenesis-ə klinik tədqiqatlar aparmaq üçün icazə verib. Bu tədqiqatlar 50 yaşdan yuxarı və böyrək çatışmazlığının terminal mərhələsində olan xəstələrdə ksenotransplantasiyanın təhlükəsizliyini və effektivliyini qiymətləndirəcək.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/donuz-boyreklerinin-insana-transplantasiyasi-ile-bagli-klinik-arasdirmalara-start-verilir

OpenAI tammetrajlı “Critterz” adlı animasiya filminin yaradılmasına kömək edir. Cizgi filmi generativ süni intellektdən, o cümlədən GPT-5-dən istifadə olunaraq hazırlanır: rəssamlar personajların eskizlərini çəkir, aktyorlar onları səsləndirir, neyron şəbəkələr isə səhnələri animasiya, materialları isə emal edirlər. Filmin premyerası 2026-cı ildə Kann kinofestivalında planlaşdırılır, layihənin büdcəsi isə cəmi 9 aylıq istehsal qrafiki ilə 30 milyon dollardan azdır. Filmin məqsədi Hollywood-a göstərməkdir ki, süni intellekt keyfiyyətli animasiyanı daha sürətli və daha ucuz yaratmağa imkan verir. “Critterz” adlı tammetrajlı animasiya filminin süjeti meşə məxluqlarından bəhs edir. Onlar kəndlərinə yad birisinin hücumundan sonra səyahətə çıxırlar.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/openai-suni-intellekt-vasitesile-animasiya-filminin-istehsalinda-yardimci-olur

NASA hesab edir ki, Perseverance aparatı tərəfindən 2024-cü ilin iyulunda toplanmış Mars süxur nümunələrindən biri qədim mikrobların həyat izlərini daşıya bilər. Sapphire Canyon adlı nümunədə, Jezero kraterində yerləşən Cheyava Falls qayasından götürülmüş materialda “bəbir ləkələrini” xatırladan xarakterik izlər aşkar edilib: halqavari və tünd nöqtələrdə vivianit (dəmir-fosfat) və qreigit (dəmir-sulfid) kimi minerallar müəyyən olunub. NASA-nın icraçı rəhbəri vəzifəsini icra edən Sean Duffy qeyd edib ki, 1 illik məlumat təhlilindən sonra alimlər belə nəticəyə gəliblər: “Biz başqa izah tapa bilmirik. Bu, Marsda indiyə qədər tapdığımız həyatın ən açıq sübutu ola bilər və bu, inanılmaz dərəcədə həyəcanvericidir”. Sapphire Canyon adını almış nümunə Perseverance aparatı tərəfindən Jezero kraterindəki qurumuş çay yatağının qayalı çıxıntılarından toplanıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/elde-olunmus-mars-torpaq-numunesinde-qedim-mikroblarin-heyat-izleri-movcud-ola-biler

Oracle şirkətinin həmtəsisçisi, milyarder Larry Ellison dünyanın ən varlı insanları reytinqində Tesla və SpaceX rəhbəri Elon Musk-ı geridə qoyub. Buna səbəb Oracle səhmlərinin çərşənbə günü səhər ticarətində 40%-dən çox bahalaşaraq şirkətin tarixində ən böyük gündəlik kapitallaşma artımını göstərməsi olub. Məlumata görə, Oracle səhmlərinin birjada 340 dollara qədər yüksəlməsi - gözləntiləri üstələyən maliyyə nəticələri və İT şirkətlərinin bulud xidmətlərinə artan tələbi fonunda - 41% səhmə sahib olan Ellison-un payını 393 milyard dollara çatdırıb. Bu isə Bloomberg Billionaires Index məlumatına əsasən 384 milyard dollar sərvəti olan Musk-dan 9 milyard dollar çoxdur. Eyni zamanda bu, Bloomberg indeksinin tarixində şəxsi sərvətin ən böyük gündəlik artımı olub.
https://technote.az/tech-biznes/oracle-in-hemtesiscisi-larry-ellison-dunyanin-en-varli-sexsi-olub

ABŞ-da Nümayəndələr Palatasında keçirilən dinləmələrdə maraqlı bir video nümayiş etdirilib. Videoda ABŞ istehsalı olan Hellfire raketinin dəniz üzərindəki naməlum obyektə zərbə endirdiyi, lakin onu məhv etmədiyi göstərilir. Raket obyektə dəyib geri sıçrayır, obyekt isə zədələnmədən hərəkətini raketin qalıqları ilə birlikdə davam etdirir. Hadisə 2024-cü ilin oktyabrında Yəmən sahillərində baş verib. Sessiya zamanı Missuri ştatından respublikaçı nümayəndə Eric Burlison MQ-9 Reaper dronu ilə çəkilmiş kadrlardan istifadə edib. Görüntülərdə dalğaların üzərində hərəkət edən parlaq obyekt və raketin ona dəydiyi an əks olunur, lakin görünür ki, obyektə heç bir dağıdıcı təsir göstərməyib. Burlison həmin kadrları haradan əldə etdiyini açıqlamayıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/abs-konqresi-raket-zerbesinden-sonra-bele-herekietini-davam-etdirmis-namelum-obyektin-videosunu-teqdim-edib-video

Rosebud startapı öz CARE adlı bençmarkının nəticələrini dərc edib. Bu testdə 21 süni intellekt modeli istifadəçi ilə dialoqlarda kritik vəziyyətləri tanımaq bacarığına görə yoxlanılıb. Müasir süni intellekt sistemləri əgər istifadəçinin özünə və ya başqalarına zərər vurmaq niyyətində olduğunu güman edirsə, yardım üçün əlaqə nömrələri təqdim etməyə öyrədilib. Lakin bir neçə son hadisə göstərib ki, süni intellekt bu tapşırığın öhdəsindən ideal şəkildə gəlmir: məsələn, ABŞ-da 16 yaşlı Adam Raine intihar etdikdən sonra onun valideynləri OpenAI-ı məhkəməyə veriblər. Yeniyetmə bir neçə ay ərzində niyyətləri barədə ChatGPT ilə söhbət etmiş, süni intellekt isə onun fikirlərini dəstəkləmişdi.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/cat-botlar-intihara-meylli-sorgoularin-teyin-edilmesi-testinden-kece-bilmeyibler

Pandemiya dövründə geniş istifadə olunmuş tibbi maskalar parçalanmağa başlayıb və bunun nəticəsində təhlükəli maddələr ayrılır. Ekoloqlar xəbərdarlıq edirlər ki, nəticələr həm təbiətə, həm də insanların sağlamlığına onilliklər boyu təsir göstərə bilər. Koronavirusun yayılmasının qarşısını almağa kömək edən birdəfəlik qoruyucu vasitələr indi ekoloji risklərin mənbəyinə çevrilib. Yeni tədqiqat göstərib ki, onlar mikroplastik və toksik birləşmələr buraxır. Pandemiyanın ən qızğın dövründə bütün dünyada ayda 129 milyarda qədər birdəfəlik maska istifadə olunurdu. Onların əksəriyyəti polipropilendən və digər plastik növlərindən hazırlanmışdı. Təkrar emalın olmaması nəticəsində nəhəng həcmdə tullantılar zibilliklərdə, küçələrdə və təbii mühitdə toplanıb. Bu gün həmin maskaların izlərinə təkcə quruda deyil, həm də su hövzələrində rast gəlinir.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/pandemiya-dovrundeki-tibbi-maskalar-parcalanaraq-etraf-muhiti-mikroplastik-ile-cirklendirirler

Bu həftənin əvvəlində Apple cəmi 5.6 mm qalınlığında olan nazik iPhone Air modelini təqdim etdi. Lakin belə bir dizayna nail olmaq üçün şirkət mühəndisləri çox sayda qurban verməli olublar və onların tam siyahısı, yəqin ki, smartfon istifadəçilərin əllərinə keçəndə məlum olacaq. Bununla belə, GSMArena jurnalistləri artıq dizaynerlərin iPhone Air-də istədikləri nəticəyə çatmaq üçün ən azı 9 şeydən imtina etdiyini bildiriblər. iPhone Air 3149 mAh tutumlu batareya təchiz olunub ki, bu da qalın gövdəyə sahib olsa da 3692 mAh batareya yerləşdirilə bilən əsas iPhone 17 ilə müqayisədə xeyli azdır. Flaqman modellərlə müqayisədə isə fərq daha da təsirli görünür: iPhone 17 Pro Max-ın fiziki SIM kartlı versiyası 4832 mAh həcmli, eSIM versiyası isə 5088 mAh həcmli batareya ilə təchiz edilib.
https://technote.az/mobil-cihazlar/iphone-air-de-apple-muhendisleri-hansi-kompromislere-gedibler

Albaniyada dövlət alışlarına cavabdeh nazir vəzifəsinə Diella süni intellekt assistenti təyin olunub ki, bu da korrupsiyanı aradan qaldırmağa imkan verəcək. Beləliklə, Albaniya hökumətində nazir vəzifəsində işləyən ilk ölkə olacaq ki, bu vəzifəni süni intellekt icra edəcək. Baş nazir Edi Rama cümə axşamı bəyan edib ki, albanca “günəş” mənasını verən Diella bütün dövlət tenderlərini idarə edəcək. Bu tenderlər əsasında hökumət müxtəlif layihələrin icrası üçün özəl şirkətləri işə götürür. “Diella kabinetin fiziki olaraq mövcud olmayan, süni intellekt tərəfindən virtual yaradılmış ilk üzvüdür” - deyə Rama yeni kabinetini təqdim edərkən bildirib və əlavə edib ki, süni intellekt Albaniyanı dövlət tenderlərinin tamamilə korrupsiyadan azad olduğu ölkəyə çevirməyə kömək edəcək.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/albaniyada-suni-intellekt-komekcisi-nazir-teyin-edilib

Keçən həftənin əvvəlində Nepalda bir çox məşhur sosial şəbəkələrin bloklanması səbəbindən etirazlar başladı və onlar qeyri-rəsmi olaraq “Z nəsli inqilabı” adlandırıldı. Cəmi bir neçə gün ərzində etirazçılar Nepal hökumətinin bir hissəsini istefaya məcbur etdilər və ölkədə hakimiyyət faktiki olaraq vəziyyətə nəzarəti itirdi. Etirazçılar həmçinin bəzi silah anbarlarına nəzarəti ələ keçirdilər. Nepaldakı etirazlar Discord onlayn platforması vasitəsilə koordinasiya olunurdu və etirazçıların burada 150 000 iştirakçısı olan öz kanalları var idi. Təşkilatlanmış etiraz seçkilər keçirilənə qədər etirazçılar tərəfindən Nepalın müvəqqəti hökumətinin rəhbəri kimi qəbul ediləcək bir lider tələb edirdi. The Times nəşrinin məlumatına görə, etirazçılar lider və yeni baş nazir seçmək üçün ChatGPT-yə müraciət ediblər.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/nepalda-muveqqeti-bas-naziri-chatgpt-vasitesile-secibler

Elektromobillərin ekspress-yükləmə texnologiyaları eyni anda bir neçə istiqamətdə inkişaf edir. Yüksək gücə malik yükləmə stansiyalarından əlavə, bu texnologiyaların bütün üstünlüklərini həyata keçirmək üçün elektromobilin bort sistemləri də uyğun olmalıdır. Shell elektromobilin yüklənmə müddətini 10 dəqiqəyə qədər azaltmağa imkan verən soyuducu maye ixtira edib. Batareyaların maye ilə soyudulması getdikcə daha geniş yayılır, lakin daha düzgün desək, söhbət batareyanın istilik rejimlərinin idarə olunmasından gedir. Xüsusilə, havanın şaxtalı olduğu hallarda bu maye batareyanı isitməyə kömək edir ki, o, enerjini daha yaxşı qəbul etsin və ötürsün. Britaniyanın neft konserni Shell, RML Group şirkəti ilə əməkdaşlıqda, tutumu 34 kVt·saat olan təcrübi batareyanı 10%-dən 80%-ə 10 dəqiqədən az vaxtda yükləməyə imkan verən maye hazırlayıb.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/elektromobillerin-suretli-sarji-ucun-xususi-maye-hazirlanib

Yeni bir araşdırmaya görə, Yer sivilizasiyası ilə başqa bir texnoloji sivilizasiyanın qalaktikamızda eyni anda mövcud olma ehtimalı son dərəcə azdır. Hesablamalar göstərir ki, əgər yadplanetli sivilizasiyalar mövcuddursa, onlar çox güman ki, nəhəng məsafələrdə yerləşir və insanlıqdan 100 minlərlə il daha qədimdirlər. Yadplanetli sivilizasiyaların mövcudluğu məsələsi avstriyalı alimlərin son araşdırması fonunda yeni bir məna kəsb edib. Mütəxəssislər belə qənaətə gəliblər ki, hətta texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş cəmiyyətlər qalaktikamızda mövcud olsa belə, onların insan sivilizasiyası ilə eyni zamanda yaşamaq şansı son dərəcə azdır. Avstriyalı alimlər texnoloji sivilizasiyanın yaranması üçün tələb olunan şərtləri modelləşdiriblər. Əsas amillər planetin atmosferinin tərkibi və geoloji aktivlik olub. Həyatın davam etməsi üçün karbon qazının sərt balansı tələb olunur.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/potensial-yadplanetli-sivilizasiyalar-yer-kuresinden-33-000-isiq-ili-mesafesinde-yerlese-bilerler

Uğurlu əməliyyat barədə Quançjou xəstəxanasının həkimləri məlumat veriblər. Onlar rezistent epilepsiyadan əziyyət çəkən 12 yaşlı qızda əməliyyat keçiriblər. Gözlənilir ki, implant epileptik tutmaların tezliyini effektiv şəkildə azaltmağa imkan verəcək, çünki hazırda dərmanlarla onları nəzarətdə saxlamaq mümkün olmur. Məlumata görə, beyin-kompüter interfeysi texnologiyasının uğurlu tətbiqi epilepsiyanın müalicəsində dəqiq neyrotənzimləmənin yeni erasının başlanğıcını göstərir. Alimlər ilk uğurlu əməliyyatı başa vurublar və rezistent epilepsiyadan əziyyət çəkən daha 2 xəstəyə implant yerləşdirməyi planlaşdırırlar. Əməliyyat zamanı ilk pasiyentin 12 yaşı olub. Qıza epilepsiya 3 yaşında diaqnoz qoyulub, lakin bir neçə illik dərman qəbulundan sonra onların effektivliyi azalıb və epileptik tutmaların tezliyi 10 gündə bir dəfə əvəzinə, gecə ərzində 5-6 dəfəyə yüksəlib.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/epilepsiyadan-eziyyet-ceken-12-yasli-usaga-beyin-cipi-implantasiya-edilib

Ənənəyə uyğun olaraq, məşhur insayder Mark Gurman Apple məhsullarının həvəskarlarını düşünməyə vadar edən məlumatları bölüşüb. Onun sözlərinə görə, şirkətin dizayner heyətinin demək olar ki, tamamilə yenilənməsindən sonra yeni cihazların hazırlanmasına yanaşmada dəyişiklik müşahidə olunub. Bu cihazlar daha funksional və texnoloji olmalı, dizayn isə artıq bu sahədə kompromislər diktə etməməlidir. Gurman-ın fikrincə, Apple-ın keçmiş baş dizayneri Jony Ive-in təsiri artıq öz inersiyasını itirir. Ive 2019-cu ildə bir qrup həmfikirlə birlikdə şirkətdən ayrılmışdı və o, cihazların dizaynını ön plana çəkirdi ki, nəticədə şirkət yeni məhsulların funksional imkanlarından qismən imtina edirdi. Bloomberg nümayəndəsinin izah etdiyi kimi, bu yanaşma artıq köhnəlir.
https://technote.az/mobil-cihazlar/apple-in-gelecek-cihazlarinda-dizayn-deyil-funksionalliq-prioritet-olacaq

OpenAI ümumi süni intellektə (AGI) doğru strategiya çərçivəsində robototexnika sistemlərinin, o cümlədən humanoid (insanabənzər) sistemlərin hazırlanmasına yönəlmiş yeni komanda formalaşdırır. Məlumata görə, hazırda OpenAI robotların, o cümlədən tam və ya qismən insana bənzəyən humanoidlərin idarə olunması alqoritmləri sahəsində mütəxəssisləri aktiv şəkildə cəlb edir. Bu, OpenAI-in maraqlarının yalnız mətn və söhbət modelləri, məsələn, ChatGPT ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Məsələn, iyun ayında Stenford Universitetində robototexnika üzrə bir sıra layihələrə rəhbərlik edən Chengshu Li OpenAI-ə qoşulub. Daha iki mütəxəssis isə başqa bir robototexnika şirkətindən OpenAI-ə keçib. OpenAI-in robotlara marağı birbaşa ümumi süni intellektin hazırlanması ilə bağlıdır.
https://technote.az/texnologiya-xeberleri/openai-insanabenzer-robotlar-ucun-xususi-komandasini-formalasdirir

Ən böyük generativ süni intellekt xidmətləri 2 dəfə daha çox yalan məlumat yaymağa başlayıblar. Bu, Newsguard təşkilatının araşdırması ilə üzə çıxıb. 2025-ci ilin avqustunda ən iri 10 süni intellekt platforması halların 35%-də saxta xəbərlər yaradıb. 1 il əvvəl bu göstərici 18% səviyyəsində idi. Kəskin artım real vaxtda veb-axtarışın tətbiqi ilə əlaqələndirilir. İndi çat-botlar demək olar ki, suallara cavab verməkdən imtina etmirlər - imtina səviyyəsi 2024-cü ildəki 31%-dən hazırda 0%-ə düşüb. Amma bu, yeni bir problem yaradıb. Süni intellekt məlumatı “çirklənmiş” onlayn ekosistemdən götürməyə başlayıb. Məsələn, ötən il 16 dildə fəaliyyət göstərən və saxta xəbərlər yayan 966 sayt aşkar edilib. Onlar iBusiness Day kimi şablon adlardan istifadə edərək real KİV-ləri təqlid edirlər.
https://technote.az/suni-zeka-ve-elm/suni-intellekt-esasli-cat-botlar-2-defe-daha-cox-yalan-melumat-yaymaga-baslayiblar

Madriddə amerikalı və çinli rəsmilərdən ibarət nümayəndə heyətləri arasında aparılmış danışıqlar qismən TikTok-un ABŞ-dakı biznesinin restrukturizasiyası ilə bağlı nəzərdə tutulan sövdələşməyə aid olub. ABŞ tərəfi sövdələşmənin çərçivə şərtlərinin razılaşdırıldığını təsdiqləyib və indi onların qarşıdakı cümə günü Donald Trump və Xi Jinping tərəfindən təsdiqlənməsi gözlənilir. Reuters-in qeyd etdiyinə görə, iki ölkənin liderləri sövdələşməni cümə günü telefon danışığı zamanı müzakirə edəcəklər. ABŞ maliyyə naziri Scott Bessent-in sözlərinə görə, TikTok-un ABŞ-da 17 sentyabra qədər bloklanması təhlükəsi Çin tərəfini müəyyən razılaşmalara gəlməyə vadar edib. Hər halda, ABŞ-da TikTok-un qadağan edilməsinə verilən möhlət sövdələşmənin həyata keçirilməsi üçün şərait yaratmaq məqsədilə daha 90 gün uzadıla bilər.
https://technote.az/sosial-media/abs-ve-cin-tiktok-ile-bagli-sovdelesmede-raziliga-gelibler